Caibidil 5 | An Briathar

5.1 Na Briathra Rialta

5.1.1

Tá dhá réimniú ar na briathra rialta.

5.1.2

Baineann leis an gCéad Réimniú:

briathra ó fhréamhacha aonsiollacha, e.g., bog, bris, caith, mol, lena n‑áirítear briathra a chríochnaíonn ar -igh, e.g., breoigh, clóigh, cráigh, iaigh, luaigh, reoigh, sáigh;
briathra ó fhréamhacha ilsiollacha a chríochnaíonn ar -áil, e.g., sábháil, tarrtháil, agus roinnt briathra ilsiollacha ar leith, e.g., adhlaic, ceiliúir, gearán, seachaid, taispeáin, tíolaic.

5.1.3

Baineann leis an Dara Réimniú:

briathra ó fhréamhacha ilsiollacha a chríochnaíonn ar -(a)igh, e.g., ceannaigh, imigh
briathra ó fhréamhacha ilsiollacha a chríochnaíonn ar -(a)il, -(a)in, -(a)ir, -(a)is agus a choimrítear sa réimniú, e.g., agair, codail, cogain, iompair, tochail;
líon beag briathra ar leith ar nós foghlaim, fulaing, tarraing, tuirling.

5.1.4

Is ionann réimniú de ghnáth do bhriathar comhshuite agus don bhriathar ónar cumadh é:

tá aisíoc, athdhear agus comhlíon sa chéad réimniú ar aon dul le íoc, dear agus líon; agus
tá athchomhairligh, comhdhlúthaigh agus comhshínigh sa dara réimniú ar aon dul le comhairligh, dlúthaigh agus sínigh.

5.1.5 An Modh Foshuiteach

Má tá feidhm ghuítheach ag abairt is sa mhodh foshuiteach a bhíonn sí i gcónaí, e.g., Go raibh maith agat; Go dté tú slán. Bíonn rogha idir an modh foshuiteach láithreach agus an aimsir fháistineach nuair is aimsir phríomha atá ag briathar an phríomhchlásail sna cásanna seo a leanas:
1. i ndiaidh na gcónasc ama ach a, go, nó go, sula, e.g., Gheobhaimid an scéal ceart ach a dtaga (a dtiocfaidh) Pól; Ná beannaigh don diabhal go mbeannaí (go mbeannóidh) sé duit; Beidh tú ann nó go bhfása (nó go bhfásfaidh) coincleach ort; Beidh siad ann sula mbuailtear (sula mbuailfear) clog an aingil;
2. i ndiaidh na gcónasc aidhme go, nó go, e.g., Féach é go bhfeice (go bhfeicfidh) tú; Suigh nó go raibh (nó go mbeidh) do scíth déanta agat;
3. i gcéadbheart oscailte i ndiaidh mura, e.g., Mura gcuire (mura gcuirfidh) tú, ní bhainfidh tú.
1. Is ionann foirmeacha an mhodha fhoshuitigh chaite agus foirmeacha na haimsire gnáthchaite spleáiche (ach amháin i gcás an bhriathair bí) (féach an Fhoirm Spleách, 5.1.8). Is féidir freisin foirm an mhodha choinníollaigh a úsáid thar ceann an fhoshuitigh chaite más san aimsir chaite, san aimsir ghnáthchaite nó sa mhodh coinníollach atá an príomhchlásal, e.g., Tháinig (thagadh, thiocfadh) sí isteach sula bhfeictí (bhfeicfí) í. I gcás an bhriathair bí is ionann foirmeacha don mhodh foshuiteach caite agus don mhodh coinníollach.
2. Sna táblaí sa chaibidil seo, léirítear an modh foshuiteach láithreach leis an mír go. Bíodh go leanann urú an mhír sin agus roinnt eile, ní hamhlaidh i gcás gach míre a ghabhann leis an modh foshuiteach. Séimhiú a leanann nár, e.g., Nár fhana sé i bhfad.

5.1.6 An Mhír Dhiúltach

Is í ní (níor) an mhír dhiúltach agus léirítear í sna táblaí ina dtugtar an fhoirm dhiúltach.

5.1.7 An Fhoirm Neamhspleách

Is í an fhoirm neamhspleách an fhoirm den bhriathar a úsáidtear i bpríomhchlásal ráiteasach dearfach, e.g., bhí mé; ceannóidh sé; mholfadh sí. Mura bhfuil a mhalairt ráite, is í an fhoirm neamhspleách a thugtar sa réimniú sa chuid eile den chaibidil seo, ach amháin sa Mhodh Foshuiteach Láithreach.

5.1.8 An Fhoirm Spleách

Is í an fhoirm spleách a leanann na cónaisc, na forainmneacha coibhneasta agus na míreanna briathartha seo: a/ar (= an mhír choibhneasta), a/ar (= an méid a/ar), an/ar, cá/cár, dá/dár, (de nó do + a (ar)) agus dá (coinníollach), go/gur, mura/murar, nach/nár, ní/níor, sula/sular (féach 10.4.2 agus 10.8.2)).

Nóta: San aimsir chaite amháin a úsáidtear na leaganacha a chríochnaíonn ar -r thuas (ach féach 5.4.5).

5.1.9 Aimsir an Bhriathair i gcás má agus nuair

Is í an aimsir ghnáthláithreach a leanann má chun coinníoll sa todhchaí a chur in iúl, e.g., Déanfaidh mé um thráthnóna é má bhíonn deis agam. Is í an aimsir fháistineach a leanann nuair má táthar ag trácht ar rud atá le tarlú amach anseo, e.g., Glan é nuair a thiocfaidh tú isteach amárach.

5.1.10 Muid

Is féidir muid a úsáid leis an bhfoirm scartha den bhriathar sa chéad phearsa iolra de rogha ar na foirmeacha táite den bhriathar (a thugtar sna táblaí) i ngach uile mhodh agus aimsir. Tá comhstádas ag an bhfoirm scartha muid agus ag na foirmeacha táite den bhriathar sa chéad phearsa iolra.

**Tábla 5A** An Fhoirm Scartha *muid*
An Aimsir/Modh	An Fhoirm Scartha + muid	An Fhoirm Tháite den Bhriathar
An Aimsir Láithreach	molann muid tá muid	molaimid táimid
An Aimsir Chaite	cheannaigh muid ní fhaca muid	cheannaíomar ní fhacamar
An Aimsir Ghnáthchaite	d’itheadh muid chrádh muid	d’ithimis chráimis
An Aimsir Fháistineach	láimhseoidh muid rachaidh muid	láimhseoimid rachaimid
An Modh Coinníollach	chloisfeadh muid nífeadh muid	chloisfimis nífimis
An Modh Foshuiteach	go gceanglaí muid go dtaga muid	go gceanglaímid go dtagaimid
An Modh Ordaitheach	déanadh muid fágadh muid	déanaimis fágaimis

5.2 An Chéad Réimniú

5.2.1 Briathra ó fhréamhacha aonsiollacha a chríochnaíonn ar chonsan seachas -gh

Tábla 5B An Chéad Réimniú — Réimniú an Bhriathair mol

Mol

An Modh Táscach
An Aimsir Láithreach	An Aimsir Chaite	An Aimsir Ghnáthchaite	An Aimsir Fháistineach
molaim	mhol mé	mholainn	molfaidh mé
molann tú	mhol tú	mholtá	molfaidh tú
molann sé/sí	mhol sé/sí	mholadh sé/sí	molfaidh sé/sí
molaimid	mholamar	mholaimis	molfaimid
molann sibh	mhol sibh	mholadh sibh	molfaidh sibh
molann siad	mhol siad	mholaidís	molfaidh siad
sb. moltar	sb. moladh	sb. mholtaí	sb. molfar

An Modh Coinníollach	An Modh Foshuiteach Láithreach	An Modh Ordaitheach
mholfainn	go mola mé	molaim
mholfá	go mola tú	mol
mholfadh sé/sí	go mola sé/sí	moladh sé/sí
mholfaimis	go molaimid	molaimis
mholfadh sibh	go mola sibh	molaigí
mholfaidís	go mola siad	molaidís
sb. mholfaí	sb. go moltar	sb. moltar

An tAinm Briathartha	An Aidiacht Bhriathartha
moladh	molta

Tábla 5C An Chéad Réimniú — Réimniú an Bhriathair bris

Bris

An Modh Táscach
An Aimsir Láithreach	An Aimsir Chaite	An Aimsir Ghnáthchaite	An Aimsir Fháistineach
brisim	bhris mé	bhrisinn	brisfidh mé
briseann tú	bhris tú	bhristeá	brisfidh tú
briseann sé/sí	bhris sé/sí	bhriseadh sé/sí	brisfidh sé/sí
brisimid	bhriseamar	bhrisimis	brisfimid
briseann sibh	bhris sibh	bhriseadh sibh	brisfidh sibh
briseann siad	bhris siad	bhrisidís	brisfidh siad
sb. bristear	sb. briseadh	sb. bhristí	sb. brisfear

An Modh Coinníollach	An Modh Foshuiteach Láithreach	An Modh Ordaitheach
bhrisfinn	go mbrise mé	brisim
bhrisfeá	go mbrise tú	bris
bhrisfeadh sé/sí	go mbrise sé/sí	briseadh sé/sí
bhrisfimis	go mbrisimid	brisimis
bhrisfeadh sibh	go mbrise sibh	brisigí
bhrisfidís	go mbrise siad	brisidís
sb. bhrisfí	sb. go mbristear	sb. bristear

An tAinm Briathartha	An Aidiacht Bhriathartha
briseadh	briste

Nóta: Séimhítear an briathar neamhspleách rialta sa mhodh táscach, aimsir chaite (seachas an saorbhriathar) agus aimsir ghnáthchaite, agus sa mhodh coinníollach. Tá tuilleadh eolais in 10.4 faoi na cásanna eile ina séimhítear an briathar spleách agus neamhspleách agus pléitear na cásanna ina n‑uraítear an briathar in 10.8.

Is ar an gcuma chéanna le mol a réimnítear briathra rialta ó fhréamhacha aonsiollacha a chríochnaíonn ar chonsan leathan, agus is ar an gcuma chéanna le bris a réimnítear briathra rialta ó fhréamhacha aonsiollacha a chríochnaíonn ar chonsan caol.

Má ghabhann fréamh a chríochnaíonn ar -t nó -th (e.g., at, loit, caith, leath) foirceann dar tús -t (e.g., -tar/-tear, -taí/-tí, -tá/-teá, -ta/-te), déantar -t- den -t(h)t-:

	Críochnaíonn ar -t(h) leathan		Críochnaíonn ar -t(h) caol
	-t(h) + t-	-t-	-t(h) + t-	-t-
An Aimsir Láithreach	at + tar	atar	loit + tear	loitear
An Aimsir Láithreach	leath + tar	leatar	caith + tear	caitear
An Aimsir Ghnáthchaite	d’at + taí	d’ataí	loit + tí	loití
An Aimsir Ghnáthchaite	leath + taí	leataí	caith + tí	chaití
An Aidiacht Bhriathartha	at + ta	ata	loit + te	loite
An Aidiacht Bhriathartha	leath + ta	leata	caith + te	caite

Má ghabhann fréamh a chríochnaíonn ar -bh nó -mh (e.g., gabh, ríomh) foirceann dar tús -th- (e.g., -tha san aidiacht bhriathartha), déantar -f- den -bhth- nó den -mhth-:

	Críochnaíonn ar -bh		Críochnaíonn ar -mh
	-bh + th-	-f-	-mh + th-	-f-
An tAinm Briathartha	gabh + tha	gafa	ríomh + tha	ríofa
An tAinm Briathartha	scríobh + tha	scríofa	promh + tha	profa

Coinnítear -bh, -mh agus -th roimh -f-, e.g., scríobhfaí, ríomhfá, chaithfeá:

	Críochnaíonn ar -bh		Críochnaíonn ar -mh		Críochnaíonn ar -th
	-bh + f-	-bhf-	-mh + f-	-mhf-	-th + f-	-thf-
An Modh Coinníollach	scríobh + fá	scríobhfá	ríomh + fá	ríomhfá	chaith + fí	chaithfí

5.2.2 Briathra ó Fhréamhacha Ilsiollacha

Tábla 5D An Chéad Réimniú — Réimniú an Bhriathair sábháil

Sábháil

An Modh Táscach
An Aimsir Láithreach	An Aimsir Chaite	An Aimsir Ghnáthchaite	An Aimsir Fháistineach
sábhálaim	shábháil mé	shábhálainn	sábhálfaidh mé
sábhálann tú	shábháil tú	shábháilteá	sábhálfaidh tú
sábhálann sé/sí	shábháil sé/sí	shábháladh sé/sí	sábhálfaidh sé/sí
sábhálaimid	shábhálamar	shábhálaimis	sábhálfaimid
sábhálann sibh	shábháil sibh	shábháladh sibh	sábhálfaidh sibh
sábhálann siad	shábháil siad	shábhálaidís	sábhálfaidh siad
sb. sábháiltear	sb. sábháladh	sb. shábháiltí	sb. sábhálfar

An Modh Coinníollach	An Modh Foshuiteach Láithreach	An Modh Ordaitheach
shábhálfainn	go sábhála mé	sábhálaim
shábhálfá	go sábhála tú	sábháil
shábhálfadh sé/sí	go sábhála sé/sí	sábháladh sé/sí
shábhálfaimis	go sábhálaimid	sábhálaimis
shábhálfadh sibh	go sábhála sibh	sábhálaigí
shábhálfaidís	go sábhála siad	sábhálaidís
sb. shábhálfaí	sb. go sábháiltear	sb. sábháiltear

An tAinm Briathartha	An Aidiacht Bhriathartha
sábháil	sábháilte

Nóta: Maidir le briathra a chríochnaíonn ar -áil, tabhair faoi deara go mbíonn na leaganacha le -t- caol, e.g., athchúrsáiltear, d’athchúrsáiltí, athchúrsáilte; sábháiltear, shábháiltí, sábháilte, ach go mbíonn na leaganacha le -f- leathan, e.g., athchúrsálfar, d’athchúrsálfaí; sábhálfar, shábhálfaí.

Tábla 5E An Chéad Réimniú — Réimniú an Bhriathair tíolaic

Tíolaic

An Modh Táscach
An Aimsir Láithreach	An Aimsir Chaite	An Aimsir Ghnáthchaite	An Aimsir Fháistineach
tíolacaim	thíolaic mé	thíolacainn	tíolacfaidh mé
tíolacann tú	thíolaic tú	thíolactá	tíolacfaidh tú
tíolacann sé/sí	thíolaic sé/sí	thíolacadh sé/sí	tíolacfaidh sé/sí
tíolacaimid	thíolacamar	thíolacaimis	tíolacfaimid
tíolacann sibh	thíolaic sibh	thíolacadh sibh	tíolacfaidh sibh
tíolacann siad	thíolaic siad	thíolacaidís	tíolacfaidh siad
sb. tíolactar	sb. tíolacadh	sb. thíolactaí	sb. tíolacfar

An Modh Coinníollach	An Modh Foshuiteach Láithreach	An Modh Ordaitheach
thíolacfainn	go dtíolaca mé	tíolacaim
thíolacfá	go dtíolaca tú	tíolaic
thíolacfadh sé/sí	go dtíolaca sé/sí	tíolacadh sé/sí
thíolacfaimis	go dtíolacaimid	tíolacaimis
thíolacfadh sibh	go dtíolaca sibh	tíolacaigí
thíolacfaidís	go dtíolaca siad	tíolacaidís
sb. thíolacfaí	sb. go dtíolactar	sb. tíolactar

An tAinm Briathartha	An Aidiacht Bhriathartha
tíolacadh	tíolactha

Briathra a réimnítear ar nós sábháil:

An Fhréamh	An Chéad Phearsa Uatha An Aimsir Láithreach	An tAinm Briathartha	An Aidiacht Bhriathartha
bácáil	bácálaim	bácáil	bácáilte
cóipeáil	cóipeálaim	cóipeáil	cóipeáilte
nótáil	nótálaim	nótáil	nótáilte
péinteáil	péinteálaim	péinteáil	péinteáilte

Briathra a réimnítear ar nós tíolaic:

An Fhréamh	An Chéad Phearsa Uatha An Aimsir Láithreach	An tAinm Briathartha	An Aidiacht Bhriathartha
adhair	adhraim	adhradh	adhartha
adhlaic	adhlacaim	adhlacadh	adhlactha
ceiliúir	ceiliúraim	ceiliúradh	ceiliúrtha
seachaid	seachadaim	seachadadh	seachadta
tionóil	tionólaim	tionól	tionólta

Briathra a choinnítear caol tríd síos (gan an t‑ainm briathartha a áireamh) ina réimniú:

An Fhréamh	An Chéad Phearsa Uatha An Aimsir Láithreach	An tAinm Briathartha	An Aidiacht Bhriathartha
toirmisc	toirmiscim	toirmeasc	toirmiscthe
tiomáin	tiomáinim	tiomáint	tiomáinte

Briathra a choinnítear leathan tríd síos ina réimniú:

An Fhréamh	An Chéad Phearsa Uatha An Aimsir Láithreach	An tAinm Briathartha	An Aidiacht Bhriathartha
coimeád	coimeádaim	coimeád	coimeádta
gearán	gearánaim	gearán	gearánta

Nóta: Coimrítear na briathra ó na fréamhacha adhain, adhair agus sleabhac ina réimniú amhail is dá mba adhn-, adhr-, sleabhc-, ba fhréamh dóibh, e.g., adhnann sé, adhrfaidh sí, sleabhctha, ach amháin san aimsir chaite scartha, e.g., d’adhain sé, d’adhair sí, shleabhac siad, agus in aidiachtaí briathartha adhain, adhair, e.g., adhainte, adhartha.

5.2.3 Briathra ó fhréamhacha aonsiollacha a chríochnaíonn ar -gh

Cráigh, dóigh

Tábla 5F An Chéad Réimniú — Réimniú an Bhriathair cráigh

Cráigh

An Modh Táscach
An Aimsir Láithreach	An Aimsir Chaite	An Aimsir Ghnáthchaite	An Aimsir Fháistineach
cráim	chráigh mé	chráinn	cráfaidh mé
cránn tú	chráigh tú	chráiteá	cráfaidh tú
cránn sé/sí	chráigh sé/sí	chrádh sé/sí	cráfaidh sé/sí
cráimid	chrámar	chráimis	cráfaimid
cránn sibh	chráigh sibh	chrádh sibh	cráfaidh sibh
cránn siad	chráigh siad	chráidís	cráfaidh siad
sb. cráitear	sb. crádh	sb. chráití	sb. cráfar

An Modh Coinníollach	An Modh Foshuiteach Láithreach	An Modh Ordaitheach
chráfainn	go gcrá mé	cráim
chráfá	go gcrá tú	cráigh
chráfadh sé/sí	go gcrá sé/sí	crádh sé/sí
chráfaimis	go gcráimid	cráimis
chráfadh sibh	go gcrá sibh	cráigí
chráfaidís	go gcrá siad	cráidís
sb. chráfaí	sb. go gcráitear	sb. cráitear

An tAinm Briathartha	An Aidiacht Bhriathartha
crá	cráite

Nóta: Maidir le briathra a réimnítear ar nós cráigh agus dóigh, tabhair faoi deara go mbíonn na leaganacha le -t- caol, e.g., chráiteá, cráitear; dhóiteá, dóitear, ach go mbíonn na leaganacha le -f- leathan, e.g., cráfaidh tú, chráfaí; dófaidh tú, dhófaí.

Tábla 5G An Chéad Réimniú — Réimniú an Bhriathair dóigh

Dóigh

An Modh Táscach
An Aimsir Láithreach	An Aimsir Chaite	An Aimsir Ghnáthchaite	An Aimsir Fháistineach
dóim	dhóigh mé	dhóinn	dófaidh mé
dónn tú	dhóigh tú	dhóiteá	dófaidh tú
dónn sé/sí	dhóigh sé/sí	dhódh sé/sí	dófaidh sé/sí
dóimid	dhómar	dhóimis	dófaimid
dónn sibh	dhóigh sibh	dhódh sibh	dófaidh sibh
dónn siad	dhóigh siad	dhóidís	dófaidh siad
sb. dóitear	sb. dódh	sb. dhóití	sb. dófar

An Modh Coinníollach	An Modh Foshuiteach Láithreach	An Modh Ordaitheach
dhófainn	go ndó mé	dóim
dhófá	go ndó tú	dóigh
dhófadh sé/sí	go ndó sé/sí	dódh sé/sí
dhófaimis	go ndóimid	dóimis
dhófadh sibh	go ndó sibh	dóigí
dhófaidís	go ndó siad	dóidís
sb. dhófaí	sb. go ndóitear	sb. dóitear

An tAinm Briathartha	An Aidiacht Bhriathartha
dó	dóite

Briathra a réimnítear ar nós cráigh, dóigh:

An Fhréamh	An Chéad Phearsa Uatha An Aimsir Láithreach	An tAinm Briathartha	An Aidiacht Bhriathartha
báigh	báim	bá	báite
cneáigh	cneáim	cneá	cneáite
meáigh	meáim	meá	meáite
leáigh	leáim	leá	leáite
clóigh	clóim	cló	clóite
breoigh	breoim	breo	breoite
dreoigh	dreoim	dreo	dreoite
feoigh	feoim	feo	feoite
reoigh	reoim	reo	reoite
brúigh	brúim	brú	brúite
crúigh	crúim	crú	crúite
liúigh	liúim	liú	liúite
súigh	súim	sú	súite
luaigh	luaim	lua	luaite

Briathra a bhfuil ainm briathartha ar leith acu:

An Fhréamh	An Chéad Phearsa Uatha An Aimsir Láithreach	An tAinm Briathartha	An Aidiacht Bhriathartha
beoigh	beoim	beochan	beoite
buaigh	buaim	buachan	buaite
cruaigh	cruaim	cruachan	cruaite
fuaigh	fuaim	fuáil	fuaite
glaoigh	glaoim	glaoch	glaoite
iaigh	iaim	iamh	iata

Léigh, nigh

I gcás briathra a bhfuil guta gearr sa fhréamh iontu, fágtar an guta gan fadú roimh -t, e.g., nitear, niteá, nite, ach ním, níodh, nífí, etc. Is guta fada, áfach, a bhíonn ag léigh etc. síos tríd, e.g., léitear, léiteá, léite.

Tábla 5H An Chéad Réimniú — Réimniú an Bhriathair léigh

Léigh

An Modh Táscach
An Aimsir Láithreach	An Aimsir Chaite	An Aimsir Ghnáthchaite	An Aimsir Fháistineach
léim	léigh mé	léinn	léifidh mé
léann tú	léigh tú	léiteá	léifidh tú
léann sé/sí	léigh sé/sí	léadh sé/sí	léifidh sé/sí
léimid	léamar	léimis	léifimid
léann sibh	léigh sibh	léadh sibh	léifidh sibh
léann siad	léigh siad	léidís	léifidh siad
sb. léitear	sb. léadh	sb. léití	sb. léifear

An Modh Coinníollach	An Modh Foshuiteach Láithreach	An Modh Ordaitheach
léifinn	go lé mé	léim
léifeá	go lé tú	léigh
léifeadh sé/sí	go lé sé/sí	léadh sé/sí
léifimis	go léimid	léimis
léifeadh sibh	go lé sibh	léigí
léifidís	go lé siad	léidís
sb. léifí	sb. go léitear	sb. léitear

An tAinm Briathartha	An Aidiacht Bhriathartha
léamh	léite

Tábla 5I An Chéad Réimniú — Réimniú an Bhriathair nigh

Nigh

An Modh Táscach
An Aimsir Láithreach	An Aimsir Chaite	An Aimsir Ghnáthchaite	An Aimsir Fháistineach
ním	nigh mé	nínn	nífidh mé
níonn tú	nigh tú	niteá	nífidh tú
níonn sé/sí	nigh sé/sí	níodh sé/sí	nífidh sé/sí
nímid	níomar	nímis	nífimid
níonn sibh	nigh sibh	níodh sibh	nífidh sibh
níonn siad	nigh siad	nídís	nífidh siad
sb. nitear	sb. níodh	sb. nití	sb. nífear

An Modh Coinníollach	An Modh Foshuiteach Láithreach	An Modh Ordaitheach
nífinn	go ní mé	ním
nífeá	go ní tú	nigh
nífeadh sé/sí	go ní sé/sí	níodh sé/sí
nífimis	go nímid	nímis
nífeadh sibh	go ní sibh	nígí
nífidís	go ní siad	nídís
sb. nífí	sb. go nitear	sb. nitear

An tAinm Briathartha	An Aidiacht Bhriathartha
ní	nite

Briathra a réimnítear ar nós léigh:

An Fhréamh	An Chéad Phearsa Uatha An Aimsir Láithreach	An tAinm Briathartha	An Aidiacht Bhriathartha
éigh	éim	éamh	éite
téigh (sa bhrí teas)	téim	téamh	téite
pléigh	pléim	plé	pléite
spréigh	spréim	spré	spréite
caígh	caím	caí	caíte
cloígh	cloím	cloí	cloíte
cnaígh	cnaím	cnaí	cnaíte

Briathra a réimnítear ar nós nigh:

An Fhréamh	An Chéad Phearsa Uatha An Aimsir Láithreach	An tAinm Briathartha	An Aidiacht Bhriathartha
dligh	dlím	dlí	dlite
figh	fím	fí	fite
guigh	guím	guí	guite
ligh	lím	lí	lite
luigh	luím	luí	luite
snigh	sním	sní	snite
snoigh	snoím	snoí	snoite
suigh	suím	suí	suite

Briathra a bhfuil ainm briathartha ar leith acu:

An Fhréamh	An Chéad Phearsa Uatha An Aimsir Láithreach	An tAinm Briathartha	An Aidiacht Bhriathartha
bligh	blím	bleán	blite
buígh	buím	buíochan	buíte
righ	rím	ríochan	rite

5.3 An Dara Réimniú

5.3.1 Briathra ó fhréamhacha ilsiollacha a chríochnaíonn ar -(a)igh

Tábla 5J An Dara Réimniú — Réimniú an Bhriathair beannaigh

Beannaigh

An Modh Táscach
An Aimsir Láithreach	An Aimsir Chaite	An Aimsir Ghnáthchaite	An Aimsir Fháistineach
beannaím	bheannaigh mé	bheannaínn	beannóidh mé
beannaíonn tú	bheannaigh tú	bheannaíteá	beannóidh tú
beannaíonn sé/sí	bheannaigh sé/sí	bheannaíodh sé/sí	beannóidh sé/sí
beannaímid	bheannaíomar	bheannaímis	beannóimid
beannaíonn sibh	bheannaigh sibh	bheannaíodh sibh	beannóidh sibh
beannaíonn siad	bheannaigh siad	bheannaídís	beannóidh siad
sb. beannaítear	sb. beannaíodh	sb. bheannaítí	sb. beannófar

An Modh Coinníollach	An Modh Foshuiteach Láithreach	An Modh Ordaitheach
bheannóinn	go mbeannaí mé	beannaím
bheannófá	go mbeannaí tú	beannaigh
bheannódh sé/sí	go mbeannaí sé/sí	beannaíodh sé/sí
bheannóimis	go mbeannaímid	beannaímis
bheannódh sibh	go mbeannaí sibh	beannaígí
bheannóidís	go mbeannaí siad	beannaídís
sb. bheannófaí	sb. go mbeannaítear	sb. beannaítear

An tAinm Briathartha	An Aidiacht Bhriathartha
beannú	beannaithe

Tábla 5K An Dara Réimniú — Réimniú an Bhriathair cruinnigh

Cruinnigh

An Modh Táscach
An Aimsir Láithreach	An Aimsir Chaite	An Aimsir Ghnáthchaite	An Aimsir Fháistineach
cruinním	chruinnigh mé	chruinnínn	cruinneoidh mé
cruinníonn tú	chruinnigh tú	chruinníteá	cruinneoidh tú
cruinníonn sé/sí	chruinnigh sé/sí	chruinníodh sé/sí	cruinneoidh sé/sí
cruinnímid	chruinníomar	chruinnímis	cruinneoimid
cruinníonn sibh	chruinnigh sibh	chruinníodh sibh	cruinneoidh sibh
cruinníonn siad	chruinnigh siad	chruinnídís	cruinneoidh siad
sb. cruinnítear	sb. cruinníodh	sb. chruinnítí	sb. cruinneofar

An Modh Coinníollach	An Modh Foshuiteach Láithreach	An Modh Ordaitheach
chruinneoinn	go gcruinní mé	cruinním
chruinneofá	go gcruinní tú	cruinnigh
chruinneodh sé/sí	go gcruinní sé/sí	cruinníodh sé/sí
chruinneoimis	go gcruinnímid	cruinnímis
chruinneodh sibh	go gcruinní sibh	cruinnígí
chruinneoidís	go gcruinní siad	cruinnídís
sb. chruinneofaí	sb. go gcruinnítear	sb. cruinnítear

An tAinm Briathartha	An Aidiacht Bhriathartha
cruinniú	cruinnithe

Nóta: Tabhair faoi deara gur ar an gcuma chéanna le beannaigh a réimnítear briathra ó fhréamhacha ilsiollacha a chríochnaíonn ar -aigh, agus gur ar an gcuma chéanna le cruinnigh a réimnítear briathra ó fhréamhacha ilsiollacha a chríochnaíonn ar -igh; ach tá eisceachtaí san ainm briathartha (féach 5.5.2) agus correisceacht san aidiacht bhriathartha, e.g., dathaigh, daite; dlúthaigh, dlúite; táthaigh, táite.

5.3.2 Briathra ó fhréamhacha ilsiollacha a chríochnaíonnar -(a)il, -(a)in, -(a)ir, -(a)is agus a choimrítear sa réimniú

Tábla 5L An Dara Réimniú — Réimniú an Bhriathair ceangail

Ceangail

An Modh Táscach
An Aimsir Láithreach	An Aimsir Chaite	An Aimsir Ghnáthchaite	An Aimsir Fháistineach
ceanglaím	cheangail mé	cheanglaínn	ceanglóidh mé
ceanglaíonn tú	cheangail tú	cheanglaíteá	ceanglóidh tú
ceanglaíonn sé/sí	cheangail sé/sí	cheanglaíodh sé/sí	ceanglóidh sé/sí
ceanglaímid	cheanglaíomar	cheanglaímis	ceanglóimid
ceanglaíonn sibh	cheangail sibh	cheanglaíodh sibh	ceanglóidh sibh
ceanglaíonn siad	cheangail siad	cheanglaídís	ceanglóidh siad
sb. ceanglaítear	sb. ceanglaíodh	sb. cheanglaítí	sb. ceanglófar

An Modh Coinníollach	An Modh Foshuiteach Láithreach	An Modh Ordaitheach
cheanglóinn	go gceanglaí mé	ceanglaím
cheanglófá	go gceanglaí tú	ceangail
cheanglódh sé/sí	go gceanglaí sé/sí	ceanglaíodh sé/sí
cheanglóimis	go gceanglaímid	ceanglaímis
cheanglódh sibh	go gceanglaí sibh	ceanglaígí
cheanglóidís	go gceanglaí siad	ceanglaídís
sb. cheanglófaí	sb. go gceanglaítear	sb. ceanglaítear

An tAinm Briathartha	An Aidiacht Bhriathartha
ceangal	ceangailte

Tábla 5M An Dara Réimniú — Réimniú an Bhriathair díbir

Díbir

An Modh Táscach
An Aimsir Láithreach	An Aimsir Chaite	An Aimsir Ghnáthchaite	An Aimsir Fháistineach
díbrím	dhíbir mé	dhíbrínn	díbreoidh mé
díbríonn tú	dhíbir tú	dhíbríteá	díbreoidh tú
díbríonn sé/sí	dhíbir sé/sí	dhíbríodh sé/sí	díbreoidh sé/sí
díbrímid	dhíbríomar	dhíbrímis	díbreoimid
díbríonn sibh	dhíbir sibh	dhíbríodh sibh	díbreoidh sibh
díbríonn siad	dhíbir siad	dhíbrídís	díbreoidh siad
sb. díbrítear	sb. díbríodh	sb. dhíbrítí	sb. díbreofar

An Modh Coinníollach	An Modh Foshuiteach Láithreach	An Modh Ordaitheach
dhíbreoinn	go ndíbrí mé	díbrím
dhíbreofá	go ndíbrí tú	díbir
dhíbreodh sé/sí	go ndíbrí sé/sí	díbríodh sé/sí
dhíbreoimis	go ndíbrímid	díbrímis
dhíbreodh sibh	go ndíbrí sibh	díbrígí
dhíbreoidís	go ndíbrí siad	díbrídís
sb. dhíbreofaí	sb. go ndíbrítear	sb. díbrítear

An tAinm Briathartha	An Aidiacht Bhriathartha
díbirt	díbeartha

Briathra a réimnítear ar nós ceangail:

An Fhréamh	An Chéad Phearsa Uatha An Aimsir Láithreach	An tAinm Briathartha	An Aidiacht Bhriathartha
codail	codlaím	codladh	codalta
fógair	fógraím	fógairt	fógartha
labhair	labhraím	labhairt	labhartha
oscail	osclaím	oscailt	oscailte
tionscain	tionscnaím	tionscnamh	tionscanta

Briathra a réimnítear ar nós díbir:

An Fhréamh	An Chéad Phearsa Uatha An Aimsir Láithreach	An tAinm Briathartha	An Aidiacht Bhriathartha
aithin	aithním	aithint	aitheanta
eitil	eitlím	eitilt	eitilte
imir	imrím	imirt	imeartha
inis	insím	insint	inste

5.3.3 Briathra Eile sa Dara Réimniú

Ní choimrítear briathra ó fhréamhacha a chríochnaíonn ar -aim, -(a)ing:

An Fhréamh	An Chéad Phearsa Uatha An Aimsir Láithreach	An tAinm Briathartha	An Aidiacht Bhriathartha
foghlaim	foghlaimím	foghlaim	foghlamtha
fulaing	fulaingím	fulaingt	fulaingthe
tarraing	tarraingím	tarraingt	tarraingthe
tuirling	tuirlingím	tuirlingt	tuirlingthe

Briathra eile nach gcoimrítear:

An Fhréamh	An Chéad Phearsa Uatha An Aimsir Láithreach	An tAinm Briathartha	An Aidiacht Bhriathartha
aithris	aithrisím	aithris	aithriste
freastail	freastalaím	freastal	freastalta
taistil	taistealaím	taisteal	taistealta

5.4 Na Briathra Neamhrialta

5.4.1

Aon bhriathar déag neamhrialta atá ann. Is iad seo a leanas na briathra neamhrialta: abair, beir, bí, clois/cluin, déan, faigh, feic, ith, tabhair, tar, téigh.

5.4.2

Ní choinníonn na briathra neamhrialta an fhréamh chéanna tríd síos ina réimniú agus tá leaganacha ar leith ar chuid acu san fhoirm spleách.

5.4.3

Is ionann fréamh an bhriathair san aimsir ghnáthláithreach agus san aimsir ghnáthchaite sna briathra neamhrialta go léir, e.g., cloisimid, chloisimis; deirim, deirinn; tugann sí, thugadh sí. Seachas i gcás an bhriathair bí, bíonn an fhréamh chéanna leis an modh foshuiteach láithreach freisin, e.g., go gcloise; go ndeire; go dtuga.

5.4.4

Is ionann fréamh an bhriathair san aimsir fháistineach agus sa mhodh coinníollach sna briathra neamhrialta go léir, e.g., déarfaidh mé, déarfainn; déanfaidh tú, dhéanfá; tabharfaidh siad, thabharfaidís.

5.4.5 An Fhoirm Spleách

Is í an fhoirm spleách a leanann na cónaisc, na forainmneacha coibhneasta agus na míreanna briathartha seo: a/ar (= an mhír choibhneasta), a/ar (= an méid a/ar), an/ar, cá/cár, dá/dár (de nó do+a (ar)) agus dá (coinníollach), go/gur, mura/murar, nach/nár, ní/níor, sula/sular (féach 10.4.2 agus 10.8.2). Is le ní nó go a léirítear an fhoirm spleách sna táblaí.

Úsáidtear na míreanna sin leis na briathra neamhrialta ar an modh céanna ar a n‑úsáidtear iad leis na briathra rialta.

An dtabharfadh sí síob chun na scoile duit?

Dúirt siad go dtagann sí ar cuairt gach Satharn.

Níor rug siad ar na gadaithe go fóill.

Nár chuala tú faoin gcruinniú?

Ar ith sé a dhóthain?

Ach ní úsáidtear na leaganacha a chríochnaíonn ar -r de na míreanna sin san aimsir chaite, modh táscach, leis na briathra abair, bí, déan (i gcás foirmeacha dar tús dearn-), faigh, feic, téigh.

Nach ndeachaigh sibh abhaile fós?

Cá bhfacamar cheana é?

An ndúirt sé dada leatsa faoi?

Deir sí go raibh siad ann.

Ní bhfuair sé an t‑airgead fós.

Ní shéimhítear an briathar abair in aon chás, e.g., ní deirim (deirimis, dúirt sé, déarfainn), má deir tú (deiridís), na rudaí a déarfaidh (a déarfadh) sé.
Táthaítear an mhír choibhneasta a leis an mbriathar bí san aimsir láithreach — atáim, atá, atáimid, atáthar. Cuirtear ná, in ionad nár, roimh fhoirmeacha an mhodha fhoshuitigh de bí, e.g., Ná raibh maith agat.

Tábla 5N Na Briathra Neamhrialta — Réimniú an Bhriathair abair

Abair

An Modh Táscach
An Aimsir Láithreach	An Aimsir Chaite	An Aimsir Ghnáthchaite	An Aimsir Fháistineach
deirim	dúirt mé	deirinn	déarfaidh mé
deir tú	dúirt tú	deirteá	déarfaidh tú
deir sé/sí	dúirt sé/sí	deireadh sé/sí	déarfaidh sé/sí
deirimid	dúramar	deirimis	déarfaimid
deir sibh	dúirt sibh	deireadh sibh	déarfaidh sibh
deir siad	dúirt siad	deiridís	déarfaidh siad
sb. deirtear	sb. dúradh	sb. deirtí	sb. déarfar

An Modh Coinníollach	An Modh Foshuiteach Láithreach	An Modh Ordaitheach
déarfainn	go ndeire mé	abraim
déarfá	go ndeire tú	abair
déarfadh sé/sí	go ndeire sé/sí	abradh sé/sí
déarfaimis	go ndeirimid	abraimis
déarfadh sibh	go ndeire sibh	abraigí
déarfaidís	go ndeire siad	abraidís
sb. déarfaí	sb. go ndeirtear	sb. abraítear

An tAinm Briathartha	An Aidiacht Bhriathartha
rá	ráite

Nóta: Mar a luadh in 5.4.5(b), ní shéimhítear an briathar abair in aon chás.

Tábla 5O Na Briathra Neamhrialta — Réimniú an Bhriathair beir

Beir

An Modh Táscach
An Aimsir Láithreach	An Aimsir Chaite	An Aimsir Ghnáthchaite	An Aimsir Fháistineach
beirim	rug mé	bheirinn	béarfaidh mé
beireann tú	rug tú	bheirteá	béarfaidh tú
beireann sé/sí	rug sé/sí	bheireadh sé/sí	béarfaidh sé/sí
beirimid	rugamar	bheirimis	béarfaimid
beireann sibh	rug sibh	bheireadh sibh	béarfaidh sibh
beireann siad	rug siad	bheiridís	béarfaidh siad
sb. beirtear	sb. rugadh	sb. bheirtí	sb. béarfar

An Modh Coinníollach	An Modh Foshuiteach Láithreach	An Modh Ordaitheach
bhéarfainn	go mbeire mé	beirim
bhéarfá	go mbeire tú	beir
bhéarfadh sé/sí	go mbeire sé/sí	beireadh sé/sí
bhéarfaimis	go mbeirimid	beirimis
bhéarfadh sibh	go mbeire sibh	beirigí
bhéarfaidís	go mbeire siad	beiridís
sb. bhéarfaí	sb. go mbeirtear	sb. beirtear

An tAinm Briathartha	An Aidiacht Bhriathartha
breith	beirthe

Tábla 5P Na Briathra Neamhrialta — Réimniú an Bhriathair bí

Bí

An Modh Táscach

An Aimsir Láithreach			An Aimsir Ghnáthláithreach
Neamhspleách Dearfach	Neamhspleách Diúltach	Spleách	An Aimsir Ghnáthláithreach
táim/tá mé	nílim/níl mé	go bhfuilim/go bhfuil mé	bím
tá tú	níl tú	go bhfuil tú	bíonn tú
tá sé/sí	níl sé/sí	go bhfuil sé/sí	bíonn sé/sí
táimid	nílimid	go bhfuilimid	bímid
tá sibh	níl sibh	go bhfuil sibh	bíonn sibh
tá siad	níl siad	go bhfuil siad	bíonn siad
sb. táthar	sb. níltear	sb. go bhfuiltear	sb. bítear

An Aimsir Chaite		An Aimsir Ghnáthchaite	An Aimsir Fháistineach
Neamhspleách	Spleách	An Aimsir Ghnáthchaite	An Aimsir Fháistineach
bhí mé	ní raibh mé	bhínn	beidh mé
bhí tú	ní raibh tú	bhíteá	beidh tú
bhí sé/sí	ní raibh sé/sí	bhíodh sé/sí	beidh sé/sí
bhíomar	ní rabhamar	bhímis	beimid
bhí sibh	ní raibh sibh	bhíodh sibh	beidh sibh
bhí siad	ní raibh siad	bhídís	beidh siad
sb. bhíothas	sb. ní rabhthas	sb. bhítí	sb. beifear

An Modh Coinníollach	An Modh Foshuiteach Láithreach	An Modh Ordaitheach
bheinn	go raibh mé	bím
bheifeá	go raibh tú	bí
bheadh sé/sí	go raibh sé/sí	bíodh sé/sí
bheimis	go rabhaimid	bímis
bheadh sibh	go raibh sibh	bígí
bheidís	go raibh siad	bídís
sb. bheifí	sb. go rabhthar	sb. bítear

An tAinm Briathartha
a bheith*

*a bheith a bhíonn ann seachas i ndiaidh chun nó réamhfhocail shimplí áirithe, e.g., chun bheith, as bheith, gan bheith, le bheith.

Tábla 5Q Na Briathra Neamhrialta — Réimniú an Bhriathair clois/cluin

Clois/Cluin

An Modh Táscach
An Aimsir Láithreach	An Aimsir Chaite	An Aimsir Ghnáthchaite	An Aimsir Fháistineach
cloisim/cluinim	chuala mé	chloisinn/chluininn	cloisfidh/cluinfidh mé
cloiseann/cluineann tú	chuala tú	chloisteá/chluinteá	cloisfidh/cluinfidh tú
cloiseann/cluineann sé/sí	chuala sé/sí	chloiseadh/chluineadh sé/sí	cloisfidh/cluinfidh sé/sí
cloisimid/cluinimid	chualamar	chloisimis/chluinimis	cloisfimid/cluinfimid
cloiseann/cluineann sibh	chuala sibh	chloiseadh/chluineadh sibh	cloisfidh/cluinfidh sibh
cloiseann/cluineann siad	chuala siad	chloisidís/chluinidís	cloisfidh/cluinfidh siad
sb. cloistear/cluintear	sb. chualathas	sb. chloistí/chluintí	sb. cloisfear/cluinfear

An Modh Coinníollach	An Modh Foshuiteach Láithreach	An Modh Ordaitheach
chloisfinn/chluinfinn	go gcloise/go gcluine mé	cloisim/cluinim
chloisfeá/chluinfeá	go gcloise/go gcluine tú	clois/cluin
chloisfeadh/chluinfeadh sé/sí	go gcloise/go gcluine sé/sí	cloiseadh/cluineadh sé/sí
chloisfimis/chluinfimis	go gcloisimid/go gcluinimid	cloisimis/cluinimis
chloisfeadh/chluinfeadh sibh	go gcloise/go gcluine sibh	cloisigí/cluinigí
chloisfidís/chluinfidís	go gcloise/go gcluine siad	cloisidís/cluinidís
sb. chloisfí/chluinfí	sb. go gcloistear/go gcluintear	sb. cloistear/cluintear

An tAinm Briathartha	An Aidiacht Bhriathartha
cloisteáil/cluinstin	cloiste/cluinte

Tábla 5R Na Briathra Neamhrialta — Réimniú an Bhriathair déan

Déan

An Modh Táscach
An Aimsir Láithreach	An Aimsir Chaite		An Aimsir Ghnáthchaite	An Aimsir Fháistineach
An Aimsir Láithreach	Neamhspleách	Spleách	An Aimsir Ghnáthchaite	An Aimsir Fháistineach
déanaim	rinne/dhein mé	ní dhearna/níor dhein mé	dhéanainn	déanfaidh mé
déanann tú	rinne/dhein tú	ní dhearna/níor dhein tú	dhéantá	déanfaidh tú
déanann sé/sí	rinne/dhein sé/sí	ní dhearna/níor dhein sé/sí	dhéanadh sé/sí	déanfaidh sé/sí
déanaimid	rinneamar/dheineamar	ní dhearnamar/níor dheineamar	dhéanaimis	déanfaimid
déanann sibh	rinne/dhein sibh	ní dhearna/níor dhein sibh	dhéanadh sibh	déanfaidh sibh
déanann siad	rinne/dhein siad	ní dhearna/níor dhein siad	dhéanaidís	déanfaidh siad
sb. déantar	sb. rinneadh/deineadh	sb. ní dhearnadh/níor deineadh	sb. dhéantaí	sb. déanfar

An Modh Coinníollach	An Modh Foshuiteach Láithreach	An Modh Ordaitheach
dhéanfainn	go ndéana mé	déanaim
dhéanfá	go ndéana tú	déan
dhéanfadh sé/sí	go ndéana sé/sí	déanadh sé/sí
dhéanfaimis	go ndéanaimid	déanaimis
dhéanfadh sibh	go ndéana sibh	déanaigí
dhéanfaidís	go ndéana siad	déanaidís
sb. dhéanfaí	sb. go ndéantar	sb. déanta

An tAinm Briathartha	An Aidiacht Bhriathartha
déanamh	déanta

Nóta: Tabhair faoi deara gur briathar rialta é déan ach amháin san aimsir chaite agus go ndéantar an aimsir chaite a réimniú ar dhá bhealach éagsúla, mar a léirítear sa tábla thuas. Sa chéad cheann díobh sin, tá foirmeacha éagsúla spleácha agus neamhspleácha ar an mbriathar.

Tábla 5S Na Briathra Neamhrialta — Réimniú an Bhriathair faigh

Faigh

An Modh Táscach
An Aimsir Láithreach	An Aimsir Chaite	An Aimsir Ghnáthchaite	An Aimsir Fháistineach
An Aimsir Láithreach	An Aimsir Chaite	An Aimsir Ghnáthchaite	Neamhspleách	Spleách
faighim	fuair mé	d’fhaighinn	gheobhaidh mé	ní bhfaighidh mé
faigheann tú	fuair tú	d’fhaighteá	gheobhaidh tú	ní bhfaighidh tú
faigheann sé/sí	fuair sé/sí	d’fhaigheadh sé/sí	gheobhaidh sé/sí	ní bhfaighidh sé/sí
faighimid	fuaireamar	d’fhaighimis	gheobhaimid	ní bhfaighimid
faigheann sibh	fuair sibh	d’fhaigheadh sibh	gheobhaidh sibh	ní bhfaighidh sibh
faigheann siad	fuair siad	d’fhaighidís	gheobhaidh siad	ní bhfaighidh siad
sb. faightear	sb. fuarthas	sb. d’fhaightí	sb. gheofar	sb. ní bhfaighfear

An Modh Coinníollach		An Modh Foshuiteach Láithreach	An Modh Ordaitheach
Neamhspleách	Spleách	An Modh Foshuiteach Láithreach	An Modh Ordaitheach
gheobhainn	ní bhfaighinn	go bhfaighe mé	faighim
gheofá	ní bhfaighfeá	go bhfaighe tú	faigh
gheobhadh sé/sí	ní bhfaigheadh sé/sí	go bhfaighe sé/sí	faigheadh sé/sí
gheobhaimis	ní bhfaighimis	go bhfaighimid	faighimis
gheobhadh sibh	ní bhfaigheadh sibh	go bhfaighe sibh	faighigí
gheobhaidís	ní bhfaighidís	go bhfaighe siad	faighidís
sb. gheofaí	sb. ní bhfaighfí	sb. go bhfaightear	sb. faightear

An tAinm Briathartha	An Aidiacht Bhriathartha
fáil	faighte

Tábla 5T Na Briathra Neamhrialta — Réimniú an Bhriathair feic

Feic

An Modh Táscach
An Aimsir Láithreach	An Aimsir Chaite		An Aimsir Ghnáthchaite	An Aimsir Fháistineach
An Aimsir Láithreach	Neamhspleách	Spleách	An Aimsir Ghnáthchaite	An Aimsir Fháistineach
feicim	chonaic mé	ní fhaca mé	d’fheicinn	feicfidh mé
feiceann tú	chonaic tú	ní fhaca tú	d’fheicteá	feicfidh tú
feiceann sé/sí	chonaic sé/sí	ní fhaca sé/sí	d’fheiceadh sé/sí	feicfidh sé/sí
feicimid	chonaiceamar	ní fhacamar	d’fheicimis	feicfimid
feiceann sibh	chonaic sibh	ní fhaca sibh	d’fheiceadh sibh	feicfidh sibh
feiceann siad	chonaic siad	ní fhaca siad	d’fheicidís	feicfidh siad
sb. feictear	sb. chonacthas	sb. ní fhacthas	sb. d’fheictí	sb. feicfear

An Modh Coinníollach	An Modh Foshuiteach Láithreach	An Modh Ordaitheach
d’fheicfinn	go bhfeice mé	feicim
d’fheicfeá	go bhfeice tú	feic
d’fheicfeadh sé/sí	go bhfeice sé/sí	feiceadh sé/sí
d’fheicfimis	go bhfeicimid	feicimis
d’fheicfeadh sibh	go bhfeice sibh	feicigí
d’fheicfidís	go bhfeice siad	feicidís
sb. d’fheicfí	sb. go bhfeictear	sb. feictear

An tAinm Briathartha	An Aidiacht Bhriathartha
feiceáil	feicthe

Nóta: Is briathar rialta é feic ach amháin san aimsir chaite.

Tábla 5U Na Briathra Neamhrialta — Réimniú an Bhriathair ith

Ith

An Modh Táscach
An Aimsir Láithreach	An Aimsir Chaite	An Aimsir Ghnáthchaite	An Aimsir Fháistineach
ithim	d’ith mé	d’ithinn	íosfaidh mé
itheann tú	d’ith tú	d’iteá	íosfaidh tú
itheann sé/sí	d’ith sé/sí	d’itheadh sé/sí	íosfaidh sé/sí
ithimid	d’itheamar	d’ithimis	íosfaimid
itheann sibh	d’ith sibh	d’itheadh sibh	íosfaidh sibh
itheann siad	d’ith siad	d’ithidís	íosfaidh siad
sb. itear	sb. itheadh	sb. d’ití	sb. íosfar

An Modh Coinníollach	An Modh Foshuiteach Láithreach	An Modh Ordaitheach
d’íosfainn	go n‑ithe mé	ithim
d’íosfá	go n‑ithe tú	ith
d’íosfadh sé/sí	go n‑ithe sé/sí	itheadh sé/sí
d’íosfaimis	go n‑ithimid	ithimis
d’íosfadh sibh	go n‑ithe sibh	ithigí
d’íosfaidís	go n‑ithe siad	ithidís
sb. d’íosfaí	sb. go n‑itear	sb. itear

An tAinm Briathartha	An Aidiacht Bhriathartha
ithe	ite

Nóta: Is briathar rialta é ith ach amháin san aimsir fháistineach agus sa mhodh coinníollach.

Tábla 5V Na Briathra Neamhrialta — Réimniú an Bhriathair tabhair

Tabhair

An Modh Táscach
An Aimsir Láithreach	An Aimsir Chaite	An Aimsir Ghnáthchaite	An Aimsir Fháistineach
tugaim	thug mé	thugainn	tabharfaidh mé
tugann tú	thug tú	thugtá	tabharfaidh tú
tugann sé/sí	thug sé/sí	thugadh sé/sí	tabharfaidh sé/sí
tugaimid	thugamar	thugaimis	tabharfaimid
tugann sibh	thug sibh	thugadh sibh	tabharfaidh sibh
tugann siad	thug siad	thugaidís	tabharfaidh siad
sb. tugtar	sb. tugadh	sb. thugtaí	sb. tabharfar

An Modh Coinníollach	An Modh Foshuiteach Láithreach	An Modh Ordaitheach
thabharfainn	go dtuga mé	tugaim
thabharfá	go dtuga tú	tabhair
thabharfadh sé/sí	go dtuga sé/sí	tugadh sé/sí
thabharfaimis	go dtugaimid	tugaimis
thabharfadh sibh	go dtuga sibh	tugaigí
thabharfaidís	go dtuga siad	tugaidís
sb. thabharfaí	sb. go dtugtar	sb. tugtar

An tAinm Briathartha	An Aidiacht Bhriathartha
tabhairt	tugtha

Tábla 5W Na Briathra Neamhrialta — Réimniú an Bhriathair tar

Tar

An Modh Táscach
An Aimsir Láithreach	An Aimsir Chaite	An Aimsir Ghnáthchaite	An Aimsir Fháistineach
tagaim	tháinig mé	thagainn	tiocfaidh mé
tagann tú	tháinig tú	thagtá	tiocfaidh tú
tagann sé/sí	tháinig sé/sí	thagadh sé/sí	tiocfaidh sé/sí
tagaimid	thángamar	thagaimis	tiocfaimid
tagann sibh	tháinig sibh	thagadh sibh	tiocfaidh sibh
tagann siad	tháinig siad	thagaidís	tiocfaidh siad
sb. tagtar	sb. thángthas	sb. thagtaí	sb. tiocfar

An Modh Coinníollach	An Modh Foshuiteach Láithreach	An Modh Ordaitheach
thiocfainn	go dtaga mé	tagaim
thiocfá	go dtaga tú	tar
thiocfadh sé/sí	go dtaga sé/sí	tagadh sé/sí
thiocfaimis	go dtagaimid	tagaimis
thiocfadh sibh	go dtaga sibh	tagaigí
thiocfaidís	go dtaga siad	tagaidís
sb. thiocfaí	sb. go dtagtar	sb. tagtar

An tAinm Briathartha	An Aidiacht Bhriathartha
teacht	tagtha

Tábla 5X Na Briathra Neamhrialta — Réimniú an Bhriathair téigh

Téigh

An Modh Táscach
An Aimsir Láithreach	An Aimsir Chaite		An Aimsir Ghnáthchaite	An Aimsir Fháistineach
An Aimsir Láithreach	Neamhspleách	Spleách	An Aimsir Ghnáthchaite	An Aimsir Fháistineach
téim	chuaigh mé	ní dheachaigh mé	théinn	rachaidh mé
téann tú	chuaigh tú	ní dheachaigh tú	théiteá	rachaidh tú
téann sé/sí	chuaigh sé/sí	ní dheachaigh sé/sí	théadh sé/sí	rachaidh sé/sí
téimid	chuamar	ní dheachamar	théimis	rachaimid
téann sibh	chuaigh sibh	ní dheachaigh sibh	théadh sibh	rachaidh sibh
téann siad	chuaigh siad	ní dheachaigh siad	théidís	rachaidh siad
sb. téitear	sb. chuathas	sb. ní dheachthas	sb. théití	sb. rachfar

An Modh Coinníollach	An Modh Foshuiteach Láithreach	An Modh Ordaitheach
rachainn	go dté mé	téim
rachfá	go dté tú	téigh
rachadh sé/sí	go dté sé/sí	téadh sé/sí
rachaimis	go dtéimid	téimis
rachadh sibh	go dté sibh	téigí
rachaidís	go dté siad	téidís
sb. rachfaí	sb. go dtéitear	sb. téitear

An tAinm Briathartha	An Aidiacht Bhriathartha
dul	dulta

5.5 An tAinm Briathartha

5.5.1 Ainmneacha Briathartha sa Chéad Réimniú

Sa tábla thíos, taispeántar na cineálacha éagsúla ainmneacha briathartha atá sa chéad réimniú.

**Tábla 5Y** Ainmneacha Briathartha — An Chéad Réimniú
Tréith	Samplaí
An deireadh -(e)adh	blaiseadh, briseadh, ceapadh, glanadh, meascadh, pósadh
Leathnú ar an bhfréamh agus an deireadh -adh	bualadh, fáscadh, loscadh, rúscadh, troscadh
Leathnú ar an bhfréamh	brath, cumasc, cur, gol, lot, siúl, toirmeasc, tomhas
Ionann is an fhréamh	amharc, crith, díol, fás, íoc, ól, ríomh, scríobh, teagasc, teip
An deireadh -áil	fágáil, féadachtáil, gabháil, maireachtáil, tógáil
-t a chur leis an bhfréamh	adhaint, baint, ceilt, deighilt, meilt, roinnt
An deireadh -(e)amh	buaireamh, caitheamh, fónamh, léamh, seasamh, téamh
An deireadh -(e)an	airleacan, leagan, ligean, teilgean, tionlacan, tréigean
An deireadh -chan	athnuachan, beochan, buíochan, buachan, cruachan
An deireadh -(e)acht	éisteacht, fanacht, gluaiseacht
An deireadh -im	druidim, léim, titim
An deireadh úint	creidiúint, feiliúint, giniúint, leanúint, oiliúint
Guta fada nó défhoghar (fréamh a chríochnaíonn ar -igh, -ígh)	bá, brú, cloí, dlí, feo, guí, lí, lua, meá, ní, plé, reo, sleá, sní, sú, suí, trá, treá
Ainmneacha briathartha eile	bleán, faire, fóirithint, iarraidh, screadach, seinm, tuiscint

5.5.2 Ainmneacha Briathartha sa Dara Réimniú

Sa tábla thíos, taispeántar na cineálacha éagsúla ainmneacha briathartha atá sa dara réimniú.

**Tábla 5Z** Ainmneacha Briathartha — An Dara Réimniú
Tréith	Samplaí
An deireadh -(i)ú	achoimriú, bailiú, cabhrú, daingniú, eagrú, fuarú, gríosú, oibriú
An deireadh aí	cónaí, corraí, eachtraí, fiafraí, ionsaí
An deireadh -í	achainí, éirí, impí, taithí
-t a chur leis an bhfréamh	aithint, bagairt, cosaint, eitilt, fógairt, imirt, oscailt, seachaint
Leathnú ar an bhfréamh	ceangal, cogar, freastal, iompar, rómhar, soláthar, taisteal
An deireadh -(e)amh	áireamh, cúiteamh, éileamh, iomramh, machnamh, smaoineamh
An deireadh -(e)ach	ceannach, cnuasach, eiteach, réiteach, taifeach
An deireadh -(e)acht	aoireacht, dúiseacht, fortacht, imeacht, tairngreacht
An deireadh -áil	admháil, athchúrsáil, teagmháil
An deireadh -aíocht	marcaíocht, ráthaíocht, tóraíocht
Ainmneacha briathartha eile	damhsa, dúchan, eisiúint, insint, tiúchan

5.6 Díochlaonadh an Ainm Bhriathartha

5.6.1 An Ginideach

Is ionann foirm de ghnáth do ghinideach an ainm bhriathartha agus don aidiacht bhriathartha sna cásanna a léirítear sa tábla thíos:

**Tábla 5AA** Díochlaonadh an Ainm Bhriathartha — Ginideach an Ainm Bhriathartha ar Aon Fhoirm leis an Aidiacht Bhriathartha
Tréith	Ainm Briathartha	Foirm an Ghinidigh
Ainmneacha briathartha a chríochnaíonn ar -(e)adh	bearradh cáineadh folcadh moladh	scian bhearrtha rún cáinte dabhach folctha dán molta
Ainmneacha briathartha aonsiollacha a chríochnaíonn ar ghuta fada nó ar dhéfhoghar	cló reo sú	leabhar clóite uachtar reoite páipéar súite
Ainmneacha briathartha ilsiollacha a chríochnaíonn ar ghuta fada	cónaí éalú ionsaí	áit chónaithe bealach éalaithe lucht ionsaithe
Ainmneacha briathartha a chríochnaíonn ar -ilt, -in(g)t, (ach amháin -áint, -úint), -irt	cuimilt cosaint labhairt	barr cuimilte gléas cosanta deis labhartha
Roinnt ainmneacha briathartha firinscneacha a chríochnaíonn ar chonsan leathan	coimeád léamh scríobh	fear coimeádta lucht léite an focal scríofa
Corrainm briathartha eile	bruith druidim	práta bruite dorn druidte

Nóta: Níl gnáthghinideach de réir ceann de na díochlaontaí (féach 3.3.4) ag ainmneacha briathartha a chríochnaíonn ar -(e)adh nó a chríochnaíonn ar ghuta fada, e.g., bearradh, cló, cónaí.

Is é ginideach an ainmfhocail, de réir an díochlaonta lena mbaineann, a bhíonn —

ar ainmneacha briathartha áirithe:

**Tábla 5BB** Díochlaonadh an Ainm Bhriathartha — Ainmneacha Briathartha Áirithe
Tréith	Ainm Briathartha	Foirm an Ghinidigh
Amhail ainmfhocal den Chéad Díochlaonadh (féach 2.2.2)	gol machnamh	fonn goil ag déanamh a machnaimh
Amhail ainmfhocal den Dara Díochlaonadh (féach 2.3.2)	fóirithint	foireann fóirithinte
Amhail ainmfhocal den Tríú Díochlaonadh, i gcás ainmneacha briathartha a chríochnaíonn ar -áil, -aíl, -áint, -úint, -cht agus corrainm briathartha eile (féach 2.4.2)	admháil dúiseacht iomáint lúbarnaíl oiliúint díolaim éag tuiscint	páipéar admhála clog dúiseachta foireann iomána le teann lúbarnaíola coláiste oiliúna fear díolama ar chúl éaga bua tuisceana

ar ghnáth-ainmfhocail a úsáidtear chun feidhmeanna de chuid ainm briathartha a dhéanamh ach nach dtéann réimniú briathair thairis sin orthu:

**Tábla 5CC** Díochlaonadh an Ainm Bhriathartha — Gnáth-Ainmfhocail a úsáidtear chun Feidhmeanna de chuid Ainm Briathartha a dhéanamh
Tréith	Ainm Briathartha	Foirm an Ghinidigh
Amhail ainmfhocal den Chéad Díochlaonadh (féach 2.2.2)	ag magadh ag seanchas	cúis mhagaidh fear seanchais
Amhail ainmfhocal den Dara Díochlaonadh (féach 2.3.2)	ag báisteach ag fearthainn	cuma bháistí fuadar fearthainne
Amhail ainmfhocal den Tríú Díochlaonadh, i gcásanna ina gcuirtear foirceann leis an mbun-ainmfhocal, e.g., bádóir, bádóireacht; peata, peataireacht agus i gcás corrainm briathartha eile (féach 2.4.2)	ag bádóireacht ag peataireacht ag bradaíl ag feadaíl	cumann bádóireachta an iomarca peataireachta bó bhradaíola port feadaíola

Nóta: Ainmneacha briathartha de na cineálacha sin atá luaite in 5.6.1(b)(ii) roimhe seo, ní bhíonn foirm don aidiacht bhriathartha orthu. Tá foirm na haidiachta briathartha in easnamh freisin ar ghnáthainmneacha briathartha áirithe, e.g., achainí, uair na hachainí; fónamh, fear fónaimh; gol, racht goil; guí, faoi bhrí na guí; maireachtáil, slí mhaireachtála.

ar na hathleaganacha atá ar mhórán ainmneacha briathartha chun leanúnachas, minicíocht, teibíocht, torann, treise, fochiall nó beart aonair a chur in iúl, e.g., aistriú go aistriúchán; liú go liúireach:

**Tábla 5DD** Díochlaonadh an Ainm Bhriathartha — Athleaganacha ar Ainmneacha Briathartha
Tréith	Ainm Briathartha	Foirm an Ghinidigh
Amhail ainmfhocal den Chéad Díochlaonadh (féach 2.2.2)	níochán	meaisín níocháin
Amhail ainmfhocal den Dara Díochlaonadh (féach 2.3.2)	preabarnach	rás preabarnaí
Amhail ainmfhocal den Tríú Díochlaonadh (féach 2.4.2)	léitheoireacht	ábhar léitheoireachta

Tá roinnt ainmneacha briathartha ann a bhfuil dhá fhoirm orthu sa ghinideach — foirm na haidiachta briathartha agus foirm de réir ceann de dhíochlaontaí na n‑ainmfhocal:

**Tábla 5EE** Díochlaonadh Ainmneacha Briathartha a bhfuil Dhá Fhoirm orthu sa Ghinideach — Foirm de réir Ceann de na Díochlaontaí
Tréith	Ainm Briathartha	Foirm an Ghinidigh de réir Ceann de na Díochlaontaí
Amhail ainmfhocal den Chéad Díochlaonadh (formhór na n‑ainmneacha briathartha firinscneacha a chríochnaíonn ar chonsan leathan) (féach 2.2.2)	brath ceannach comhrac gearán iompar tochas	lucht braith árthach ceannaigh céile comhraic cúis ghearáin gléas iompair cuaille tochais
Amhail ainmfhocal den Dara Díochlaonadh (beagán ainmneacha briathartha baininscneacha) (féach 2.3.2)	aithris breith insint léim titim úsáid	cóir aithrise lá breithe an sórt insinte ag caitheamh léime fonn titime easpa úsáide
Amhail ainmfhocal den Tríú Díochlaonadh (ainmneacha briathartha baininscneacha a chríochnaíonn ar -chan agus crith, foghlaim, íoc, reic, rith, seinm, slad, snámh, sníomh, tairiscint, tál, trácht, triall, troid, tuiscint) (féach 2.4.2)	beochan crith foghlaim íoc reic rith seinm sníomh trácht troid	deoch bheochana galar creatha aos foghlama fear íoca stalla reaca ligean reatha lucht seanma fearsaid sníomha brú tráchta babhta troda

Is í foirm na haidiachta briathartha a úsáidtear nuair atá cuspóir ag gabháil leis an ainm briathartha.

Is í an fhoirm eile a úsáidtear nuair is feidhm ainmfhocail nó feidhm aidiachta a bhíonn ag an ainm briathartha.

**Tábla 5FF** Díochlaonadh Ainmneacha Briathartha a bhfuil Dhá Fhoirm orthu sa Ghinideach — Foirm na hAidiachta Briathartha agus Foirm de réir Ceann de na Díochlaontaí
Ainm Briathartha	Ginideach — Foirm na hAidiachta Briathartha	Ginideach — Foirm de réir Ceann de na Díochlaonta
brath	fear a bhraite	lucht braith
ceannach	fear ceannaithe na mbeithíoch	árthach ceannaigh
déan	fear déanta brící	sórt déanaimh
insint	fear inste scéil	an sórt insinte
íoc	lá íoctha na rátaí	fear íoca
iompar	tar éis a iompartha	gléas iompair
ól	lucht ólta poitín	boladh óil
úsáid	modh a úsáidte	easpa úsáide

5.6.2 An tIolra

Tá roinnt ainmneacha briathartha ann a úsáidtear mar ghnáth-ainmfhocail freisin. Bíonn foirm iolra orthu sin de réir an díochlaonta lena mbaineann siad.

I gcás ainmneacha briathartha a chríochnaíonn ar -(e)adh, is gnách -taí (-tí) a chur in ionad an -(e)adh más -ch, -d, -l, -ll, -n, -rr, -s nó -t is críoch don fhréamh, agus -thaí (-thí), más consan eile is críoch di, e.g., baisteadh, baistí; casadh, castaí; cinneadh, cinntí; moladh, moltaí; pósadh, póstaí; tarscaoileadh, tarscaoiltí; bloscadh, bloscthaí; colscaradh, colscarthaí; crapadh, crapthaí; loscadh, loscthaí; madhmadh, madhmthaí; scríobadh, scríobthaí; speireadh, speirthí; tíolacadh, tíolacthaí, nó corruair -teacha, -thacha, e.g., filleadh, fillteacha; gearradh, gearrthacha.
I gcás ainmneacha briathartha ilsiollacha a chríochnaíonn ar -(i)ú, cuirtear -(u)ithe in ionad an -(i)ú, e.g., athrú, athruithe; ceartú, ceartuithe; cruinniú, cruinnithe; fiosrú, fiosruithe; míniú, mínithe; ordú, orduithe; scrúdú, scrúduithe; toiliú, toilithe.
I gcás ainmneacha briathartha a chríochnaíonn ar -áil, leathnaítear an l agus cuirtear -acha leis, e.g., admháil, admhálacha; ofráil, ofrálacha.
I gcás ainmneacha briathartha a chríochnaíonn ar cht, cuirtear -aí leo, e.g., gluaiseacht, gluaiseachtaí, agus cuirtear -í le hainmneacha briathartha a chríochnaíonn ar -lt, -nt, -rt, e.g., bagairt, bagairtí; creidiúint, creidiúintí; oscailt, oscailtí; tairiscint, tairiscintí.
I gcás ainmneacha briathartha aonsiollacha a chríochnaíonn ar ghuta, cuirtear -nna nó, corruair, -ite leo, e.g., breo, breonna; brú, brúnna; cló, clónna; dó, dónna; liú, liúnna; meá, meánna; sú, súnna; crú, crúite; rá, ráite; sá, sáite.

5.7 An Aidiacht Bhriathartha

5.7.1 Réimíreanna leis an Aidiacht Bhriathartha

Úsáidtear na réimíreanna do-, in-, so- le foirm na haidiachta briathartha chun rangabhálacha a dhéanamh, e.g., dochoiscthe, dofheicthe, doghluaiste, dothuigthe, indéanta, inscrúdaithe, sofheicthe, sofhoghlamtha, sophacáilte. (Féach 4.12 le haghaidh tuilleadh eolais ar an aidiacht bhriathartha.)