Caibidil 2 | An tAinmfhocal

2.1 Ginearálta

2.1.1 Na Díochlaontaí

Roinntear na hainmfhocail ina gcúig dhíochlaonadh, de réir fhoirm a dtuisil ghinidigh, mar a léirítear i dtábla 2E.

2.1.2 Na Tuisil

  1. An tAinmneach agus an Cuspóireach

    Is ionann foirm don dá thuiseal seo anois, san uatha agus san iolra, agus áirítear iad araon faoin teideal Ainmneach i ndíochlaonadh na n‑ainmfhocal.

  2. An Tabharthach

    Is ionann foirm freisin don tabharthach agus don ainmneach, uatha agus iolra (ach féach 2.3.3), agus áirítear an tuiseal sin freisin faoin teideal Ainmneach.

  3. An Ginideach

    Tugtar foirm an ghinidigh sna díochlaontaí éagsúla sna táblaí sa chaibidil seo agus sa chur síos ar na díochlaontaí ar leithligh.

  4. An Gairmeach

    Sa tuiseal gairmeach, cuirtear an mhír ghairmeach a roimh an ainmfhocal agus séimhítear túschonsan an ainmfhocail ar a lorg. Is ionann foirm don ghairmeach agus don ainmneach ach amháin sa Chéad Díochlaonadh agus ní gá an gairmeach a shonrú ar leithligh taobh amuigh den díochlaonadh sin (féach 2.2.3 agus 2.2.4(c)).

2.1.3 An tIolra

Is féidir iolraí na n‑ainmfhocal a roinnt ina dhá bpríomhaicme: tréaniolraí agus lagiolraí. Déantar cur síos ar an dá aicme anseo thíos:

  1. Tréaniolraí

    Tugtar tréaniolra ar iolra ainmfhocail i gcás gurb ionann foirm iolra an ainmfhocail sna tuisil go léir.

    Tábla 2A Samplaí de Thréaniolraí
    An Díochlaonadh Uatha Iolra
    Ainmneach Ginideach Ainmneach Ginideach
    An Chéad Díochlaonadh cás cáis cásanna cásanna
    ceol ceoil ceolta ceolta
    An Dara Díochlaonadh foirm foirme foirmeacha foirmeacha
    sliabh sléibhe sléibhte sléibhte
    An Tríú Díochlaonadh feirmeoir feirmeora feirmeoirí feirmeoirí
    foráil forála forálacha forálacha
    An Ceathrú Díochlaonadh amhránaí amhránaí amhránaithe amhránaithe
    gloine gloine gloiní gloiní
    An Cúigiú Díochlaonadh deartháir dearthár deartháireacha deartháireacha
    lasair lasrach lasracha lasracha
    Ainmfhocail Neamhrialta leaba leapa leapacha leapacha
    teach tí tithe tithe

  2. Lagiolraí

    Tugtar lagiolra ar iolra ainmfhocail i gcás nach ionann foirm an ainmfhocail sa ghinideach iolra agus foirm an ainmfhocail sna tuisil eile san iolra. Leis an aicme sin, baineann:

    1. Ainmfhocail a chríochnaíonn ar chonsan leathan agus a gcaolaítear a gconsan deiridh san ainmneach iolra agus sa ghinideach uatha, e.g., fear, tá na fir ag teacht, hata an fhir; eitleán, feictear na heitleáin sa spéir, athraíodh roth an eitleáin. Is sa Chéad Díochlaonadh amháin atá na hainmfhocail sin. Léirítear sampla sa tábla thíos:

      Tábla 2B An Chéad Díochlaonadh — Lagiolraí
      An Chéad Díochlaonadh
      Ainmneach Ginideach
      Uatha fear fir
      Iolra fir fear

    2. Ainmfhocail a ghabhann -a san ainmneach iolra gan coimriú ná malartú guta nó gutaí ná leathnú ar an ainmneach uatha — cailleann siad an guta deiridh -a sa ghinideach iolra. Is sa Dara Díochlaonadh is mó atá na hiolraí sin, e.g., géag crainn, do ghéaga a shíneadh, laige na ngéag. Léirítear sampla sa tábla thíos:

      Tábla 2C An Dara Díochlaonadh — Lagiolraí
      An Dara Díochlaonadh
      Ainmneach Ginideach
      Uatha fuinneog fuinneoige
      Iolra fuinneoga fuinneog

      Tabhair faoi deara go bhfuil roinnt ainmfhocal a leanann an patrún céanna sa Chéad Díochlaonadh, e.g., úll, itheadh na húlla, blas na n‑úll; sa Tríú Díochlaonadh, e.g., tréad caorach, tréada is comhaltas, seoladh na dtréad; agus sa Cheathrú Díochlaonadh, e.g., gach aon neach, na neacha daonna, teacht na neach neamhshaolta.

    3. Dornán ainmfhocal sa Dara Díochlaonadh, e.g., súil, leath na súile uirthi, radharc na súl; dornán sa Tríú Díochlaonadh, e.g., mionn, na mionnaí marbha, dar bhrí na mionn; dornán sa Cheathrú Díochlaonadh, e.g., bó, tá na ba sa gharraí, cró na mbó; dornán sa Chúigiú Díochlaonadh, e.g., caora, tá na caoirigh ann, líon na gcaorach; agus corr-ainmfhocal neamhrialta, e.g., bean, tá na mná ag teacht, hataí na mban; a bhfuil foirm leithleach orthu sa ghinideach iolra. Léirítear samplaí sa tábla thíos:

      Tábla 2D Lagiolraí Eile — Samplaí
      An Díochlaonadh Uatha Iolra
      Ainmneach Ginideach Ainmneach Ginideach
      An Dara Díochlaonadh ealaín ealaíne ealaíona ealaíon
      súil súile súile súl
      An Tríú Díochlaonadh mionn mionna mionnaí mionn
      An Ceathrú Díochlaonadh bó bó ba bó
      grásta grásta grásta grást
      An Cúigiú Díochlaonadh caora caorach caoirigh caorach
      lacha lachan lachain lachan
      Ainmfhocail Neamhrialta bean mná mná ban
      olann olla olanna olann

2.1.4 Caolú

Is é is caolú ann consan leathan a dhéanamh caol. Cuirtear -i- roimh an gconsan deiridh chun caolú a chur in iúl, e.g., cnoc, cnoic. Déantar an caolú céanna i gcás consan deiridh a bhfuil ae roimhe, e.g., aer, aeir.

Is iondúil go n‑athraítear gutaí áirithe nuair a chaolaítear an consan ina ndiaidh:

  1. -ea- agus -io- go -i-, e.g., ceann, cinn; fionn, finn (ach in ainmfhocail aonsiollacha áirithe ea- go ei-, e.g., each, eich);

  2. -éa- agus -ia- go -éi-, e.g., béal, béil; iasc, éisc;

  3. -ío- go -í-, e.g., síol, síl;

  4. in ainmfhocail ilsiollacha, -ach go -aigh, -each go -igh, -íoch go -ígh, e.g., bithiúnach, bithiúnaigh; cléireach, cléirigh; gaiscíoch, gaiscígh. Baineann an t‑athrú sin leis na hainmfhocail aonsiollacha seo a leanas a scríobhtaí tráth mar fhocail dhéshiollacha, e.g., dúch, dúigh; fiach, fiaigh; agus le corr-ainmfhocal aonsiollach eile, e.g., fraoch, fraoigh.

2.1.5 Leathnú

Is é is leathnú ann consan caol a dhéanamh leathan. Déantar an -i- roimh an gconsan deiridh a ligean ar lár chun ainmfhocal a leathnú, e.g., athair, athar; droim, droma.

Is iondúil go n‑athraítear gutaí áirithe mar a leanas nuair a leathnaítear iad:

  1. -ei- agus -i- go -ea-, e.g., greim, greama; mil, meala;

  2. -éi- go -éa-, e.g., úinéir, úinéara;

  3. -oi- agus -ui- go -o-, e.g., fuil, fola; toil, tola.

2.1.6 Coimriú

Is é is coimriú ann guta nó gutaí atá gairid neamhaiceanta a ligean ar lár as focal nuair a dhéantar infhilleadh air, e.g., cathair, cathrach; obair, oibre.

2.1.7 An Comhfhocal

Déantar comhfhocal nuair a cheanglaítear dhá fhocal nó níos mó le chéile, e.g., bunscoil; príomhoifigeach; ríomheolaíocht. Séimhítear an dara focal i gcomhfhocal, e.g., deargbhuile; rósghairdín, ach amháin nuair a thagann d, n, t, l nó s le chéile, e.g., antráth; catsúil. Úsáidtear an fleiscín i gcomhfhocal:

  1. idir dhá ghuta, e.g., fo-aicme; mí-ádh; mí-iompar; ró-olc;

  2. idir comhchonsain, e.g., droch-chaint; gearr-rás; gnáth-thuarastal;

  3. idir dhá réimír, e.g., comh-cheolfhoireann; mór-cheoldráma; sin-seanathair;

  4. i gcásanna inar bhaol go mbeadh an comhfhocal do-aitheanta d’éagmais an fhleiscín, mar shampla idir na réimíreanna do-, fo-, so- agus focail dar tús bha-, bhla-, bhra-, dha-, gha-, ghla-, ghra-, mha-, e.g., do-ghlanta; fo-bhaile; so-mharaithe;

  5. i dteidil shainiúla agus ceannlitreacha orthu, e.g., an Ard-Chúirt; an tArd-Aighne; an Príomh-Aire; an Príomh-Bhreitheamh;

  6. i ndiaidh an- (réimír threise) agus i ndiaidh dea-, e.g., an-aimsir; dea-bhéas. Tabhair faoi deara nach séimhítear an dara focal i gcomhfhocal i ndiaidh an- nuair a thagann d, t nó s ar a lorg, e.g., an-duine is ea é; an-drochaimsir (féach 10.2.12).

Nóta

  1. Cuirtear dhá fhleiscín i gcomhfhocal nuair is gá ar mhaithe leis an tsoiléireacht, e.g., an-dea-aimsir; an-droch-chaint; iar-nua-aimseartha; an Leas-Phríomh-Aire.

  2. Ní gá fleiscín a chur i dtéarma riaracháin ina bhfuil níos mó ná réimír amháin má tá brí an téarma soiléir gan é, e.g., comhfhochoiste; roghfhochoiste.

  3. Tabhair faoi deara, má tá iar ag teacht roimh theideal a thosaíonn ar cheannlitir, nach gá fleiscín a chur idir iar agus an teideal, e.g., an t‑iarArd-Reachtaire Cuntas agus Ciste.

2.1.8 Gearrléiriú ar na Díochlaontaí

Tábla 2E Gearrléiriú ar na Díochlaontaí
An Chéad Díochlaonadh
Inscne Ainmneach Uatha Ginideach Uatha Ainmneach Iolra Ginideach Iolra
Firinscneach Críochnaíonn ar chonsan leathan, e.g., bád, cás, ceol, marcach. Caolaítear an consan deiridh, e.g., báid, cáis, ceoil, marcaigh. Bíonn ar aon fhoirm de ghnáth leis an nginideach uatha, e.g., báid, marcaigh. Bíonn ar aon fhoirm de ghnáth leis an ainmneach uatha, e.g., bád, marcach.
Is ionann an fhoirm sna tuisil go léir, e.g., cásanna, ceolta
An Dara Díochlaonadh
Inscne Ainmneach Uatha Ginideach Uatha Ainmneach Iolra Ginideach Iolra
Baininscneach, ach im, sliabh. Críochnaíonn ar chonsan (leathan nó caol), e.g., aisling, áit, baintreach, bróg, coill, foirm, muinín, pian, scornach, tír. Críochnaíonn ar -e, e.g., aislinge, áite, bróige, coille, foirme, muiníne, péine, tíre; nó ar -(a)í, e.g., baintrí, scornaí. Críochnaíonn ar -a, e.g., baintreacha, bróga, scornacha. Cailltear an -a, e.g., baintreach, bróg, scornach.
Críochnaíonn ar -a, -e, -(e)acha, -(e)anna, -í, -t(h)a, -te agus is ionann an fhoirm sna tuisil go léir, e.g., aislingí, áiteanna, coillte, foirmeacha, pianta, tíortha.
An Tríú Díochlaonadh
Inscne Ainmneach Uatha Ginideach Uatha Ainmneach Iolra Ginideach Iolra
Firinscneach agus Baininscneach Críochnaíonn ar chonsan (leathan nó caol), e.g., bádóir, éacht, foráil, gleann, lus, táin. Críochnaíonn ar -a, e.g., bádóra, éachta, forála, gleanna, lusa, tána. Críochnaíonn ar -a, -acha, -(a)í, -(e)anna, -ta, -te agus is ionann an fhoirm sna tuisil go léir, e.g., bádóirí, éachtaí, forálacha, gleannta, lusanna, táinte.
An Ceathrú Díochlaonadh
Inscne Ainmneach Uatha Ginideach Uatha Ainmneach Iolra Ginideach Iolra
Firinscneach agus Baininscneach Críochnaíonn ar ghuta nó ar -ín (seachas muinín agus muirín (sa bhrí clann) atá sa dara díochlaonadh), e.g., acra, cailín, oibrí, trá. Ní athraíonn sa ghinideach. Críochnaíonn ar -(a)í, -(e)anna, -(i)te, -(i)the, -nna, -nna agus is ionann an fhoirm sna tuisil go léir, e.g., acraí, cailíní, oibrithe, tránna.
An Cúigiú Díochlaonadh
Inscne Ainmneach Uatha Ginideach Uatha Ainmneach Iolra Ginideach Iolra
Baininscneach, ach roinnt bheag Firinscneach Críochnaíonn ar -il, -in, -ir nó ar ghuta, e.g., athair, cabhail, cáin, fiche. Críochnaíonn ar chonsan leathan, e.g., athar, cabhlach, cánach, fichead. Críochnaíonn ar -(e)acha, -idí, -na, -ne agus is ionann an fhoirm sna tuisil go léir, e.g., aithreacha, cabhlacha, cánacha, fichidí.

Nóta: Mar a luadh in 2.1.2, is ionann foirm don Tuiseal Ainmneach, don Tuiseal Cuspóireach agus don Tuiseal Tabharthach agus áirítear iad uile faoin teideal Ainmneach.

2.2 An Chéad Díochlaonadh

2.2.1 An tUatha

Is leis an díochlaonadh seo a bhaineann formhór na n‑ainmfhocal firinscneach a chríochnaíonn ar chonsan leathan san ainmneach uatha. Is firinscneach do na hainmfhocail go léir sa chéad díochlaonadh.

2.2.2 An Ginideach Uatha

  1. Sa ghinideach uatha, caolaítear an consan deiridh, e.g., bord, boird; nuachtán, nuachtáin.

  2. Gabhann na hathruithe a luaitear faoi 2.1.4 leis an gcaolú ach ní athraítear -ia- go -éi- sna hainmfhocail seo: Brian, Briain; cliant, cliaint; fiar, fiair; giar, giair; rian, riain; srian, sriain_; agus trian, triain.

  3. Athraítear mac go mic sa ghinideach uatha agus san ainmneach iolra.

  4. Sa ghinideach uatha, athraítear -ea- go -i-, e.g., breac, bric; cuireadh, cuiridh; leiceann, leicinn; seachas i gcás ainmfhocail aonsiollacha áirithe, e.g., each, eich.

2.2.3 An Gairmeach Uatha

  1. Is ionann foirm de ghnáth don ghairmeach uatha agus don ghinideach uatha, e.g., a Chorcaígh, a mhic, a Sheáin.

  2. Ní gnách, áfach, infhilleadh sa ghairmeach uatha:

    1. ar shlua-ainmneacha, e.g., a chomhthionól; a phobal;

    2. ar ainmfhocail a úsáidtear le brí mheafarach nó mar ainmneacha ceana, e.g., a cheann cipín; a chumann; a ghrá geal; a rós geal; a rún; a stór;

    3. ar ainmfhocal a bhfuil ginideach cinnte faoi réir aige, e.g., a Chléireach na Dála; a fhear an tí; a scáthán an chirt; a shólás na ndobrónach;

    4. ar theideal oifige ilfhoclach, e.g., a Cheann Comhairle; a Oifigeach Ealaíon; a Cheann Scoile.

2.2.4 An tIolra

Tá idir lagiolraí agus tréaniolraí sa díochlaonadh seo. Is lagiolraí iad na hainmfhocail a gcaolaítear a ndeireadh, e.g., amhrán; amhráin; nó a gcuirtear -a leo gan aon athrú eile, e.g., nod; noda; úll; úlla; san ainmneach iolra. Tréaniolraí is ea na hainmfhocail eile.

Tabhair faoi deara go bhfuil patrún an Chéad Díochlaonta le feiceáil i gcolún an ghinidigh uatha sna táblaí ina dhiaidh seo, is é sin, go gcaolaítear an consan deiridh agus go n‑athraítear -(e)ach go -(a)igh.

  1. Tréaniolraí

    Tábla 2F Tréaniolraí sa Chéad Díochlaonadh — Samplaí
    Aicmí Tréaniolraí Uatha Iolra
    Ainmneach Ginideach Gach Tuiseal
    Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -ta, -tha san iolra
    Formhór na n‑ainmfhocal aonsiollach ina bhfuil guta fada (nó défhoghar) agus a chríochnaíonn ar -l, -n (ach ní ar -ll, -nn) san ainmneach uatha. Cuirtear -tha san iolra le corr-ainmfhocal a chríochnaíonn ar -r (ach ní ar -rr) san ainmneach uatha.
    		 braon braoin braonta
    fál fáil fálta
    glór glóir glórtha
    líon lín líonta
    pór póir pórtha
    tuar tuair tuartha
    Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -aí, -í san iolra
    Ainmfhocail ilsiollacha áirithe a chríochnaíonn ar -ch, agus roinnt ar -dh, san ainmneach uatha, mar aon le roinnt ainmfhocail eile.
    		 árthach árthaigh árthaí
    cladach cladaigh cladaí (gin. iol. cladach)
    cúram cúraim cúraimí
    daichead daichid daichidí
    margadh margaidh margaí
    Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -taí, -thaí san iolra aonach aonaigh aontaí
    dearcadh dearcaidh dearcthaí
    toradh toraidh torthaí
    Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -anna san iolra cás cáis cásanna
    praghas praghais praghsanna
    saghas saghais saghsanna
    Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -e san iolra agus a dhéantar a choimriú bóthar bóthair bóithre
    doras dorais doirse
    uasal uasail uaisle
    Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -(e)acha san iolra cineál cineáil cineálacha
    coinníoll coinníll coinníollacha
    tobar tobair toibreacha
    Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -te san iolra claíomh claímh claimhte
    muileann muilinn muilte
    smaoineamh smaoinimh smaointe
    Ainmfhocail ilghnéitheacha breitheamh breithimh breithiúna
    briathar briathair briathra
    gníomh gnímh gníomhartha
    scaitheamh scaithimh scaití

  2. Lagiolraí

    Tábla 2G Lagiolraí sa Chéad Díochlaonadh — Samplaí
    Aicmí Lagiolraí Uatha Iolra
    Ainmneach Ginideach Ainmneach Ginideach
    Ainmfhocail a chaolaítear san ainmneach iolra amhrán amhráin amhráin amhrán
    beithíoch beithígh beithígh beithíoch
    foirgneamh foirgnimh foirgnimh foirgneamh
    iasc éisc éisc iasc
    Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -a san ainmneach iolra bruach bruaigh bruacha bruach
    ceap cip ceapa ceap
    giall géill gialla giall
    úll úill úlla úll

  3. An Gairmeach Iolra

    Is ionann foirm don ghairmeach iolra agus don ainmneach iolra ach amháin i gcás na lagiolraí. Is gnách -a a chur le foirm an ainmnigh uatha de na hainmfhocail sin chun an gairmeach iolra a dhéanamh, e.g., Corcaíoch, a Chorcaíocha; fear, a fheara; Gael, a Ghaela.

2.3 An Dara Díochlaonadh

2.3.1 An tUatha

Críochnaíonn ainmfhocail an díochlaonta seo ar chonsan, leathan nó caol, san ainmneach uatha. Is baininscneach dóibh uile seachas im agus sliabh.

2.3.2 An Ginideach Uatha

  1. Cuirtear -e leis an ainmneach uatha agus más consan leathan is críoch dó caolaítear é, e.g., bróg, bróige; coill, coille; earr, eirre; ach amháin i gcás ainmfhocail ilsiollacha a chríochnaíonn ar -(e)ach.

  2. I gcás ainmfhocail ilsiollacha a chríochnaíonn ar -(e)ach, déantar -(a)í den -(e)ach, e.g., scornach, scornaí; cailleach, caillí.

  3. Gabhann na hathruithe a luaitear faoi 2.1.4 leis an gcaolú faoi réir na n‑ainmfhocal seo a leanas:

    1. -ea- go -ei-, e.g., beach, beiche (athraítear -ea- go -i- san ainmfhocal aonsiollach, e.g., beann, binne; cearc, circe; agus sa siolla neamhaiceanta d’ainmfhocail ilsiollacha, e.g., bruinneall, bruinnille; ficheall, fichille); agus

    2. -ia- go -i- san fhocal scian, scine.

2.3.3 An Tabharthach Uatha

Tá dhá fhoirm den tabharthach uatha ann i gcás ainmfhocail a chríochnaíonn ar chonsan leathan:

  1. foirm is ionann agus foirm an ainmnigh uatha;

  2. seanfhoirm leithleach nach n‑úsáidtear ach in abairtíní seanbhunaithe, e.g., cur i gcéill; cur dá chois; airgead ar láimh; bolg le gréin; imithe le gealaigh; cur de láimh; faoi bhois an chait; bíonn a chroí ar a bhois i gcónaí aige; ar éill; etc.

2.3.4 An tIolra

Tá idir lagiolraí agus tréaniolraí sa díochlaonadh seo.

Tabhair faoi deara go bhfuil patrún an Dara Díochlaonadh le feiceáil i gcolún an ghinidigh uatha sna táblaí ina dhiaidh seo, is é sin, go gcríochnaíonn an ginideach uatha ar -e agus go gcaolaítear an consan deiridh más consan leathan é, agus i gcás ainmfhocail ilsiollacha a chríochnaíonn ar -(e)ach, go n‑athraítear -(e)ach go -(a)í.

  1. Tréaniolraí

    Tábla 2H Tréaniolraí sa Dara Díochlaonadh — Samplaí
    Aicmí Tréaniolraí Uatha Iolra
    Ainmneach Ginideach Gach Tuiseal
    Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -a san iolra agus a ndéantar coimriú, leathnú nó malartú ar a ngutaí dabhach daibhche dabhcha
    roinn roinne ranna
    scian scine sceana
    Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -(e)anna san iolra áit áite áiteanna
    blaosc blaoisce blaoscanna
    im ime imeanna
    Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -í san iolra
    Ainmfhocail ilsiollacha a chríochnaíonn ar chonsan caol san ainmneach uatha.
    		 abairt abairte abairtí
    cáipéis cáipéise cáipéisí
    earráid earráide earráidí
    Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -(e)acha san iolra
    Ainmfhocail aonsiollacha, agus ainmfhocail ilsiollacha a chríochnaíonn ar chonsan caol san ainmneach uatha (seachas iníon a chríochnaíonn ar chonsan leathan).
    		 bainis bainise bainiseacha
    iall éille iallacha
    iníon iníne iníonacha
    maidin maidine maidineacha
    Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -ta san iolra
    Roinnt ainmfhocail aonsiollacha a chríochnaíonn ar -l nó -n leathan san ainmneach uatha.
    		 buíon buíne buíonta
    grian gréine grianta
    steall steille steallta
    Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -te san iolra
    Corr-ainmfhocal a chríochnaíonn ar -l nó -n caol san ainmneach uatha.
    		 aill aille aillte
    bléin bléine bléinte
    linn linne linnte
    Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -e san iolra agus a dhéantar a choimriú caingean caingne caingne
    coinneal coinnle coinnle
    foireann foirne foirne
    maighean maighne maighne
    Ainmfhocail ilghnéitheacha culaith culaithe cultacha
    gualainn gualainne guaillí
    sliabh sléibhe sléibhte
    uair uaire uaireanta

  2. Lagiolraí

    Tábla 2I Lagiolraí sa Dara Díochlaonadh — Samplaí
    Aicmí Lagiolraí Uatha Iolra
    Ainmneach Ginideach Ainmneach Ginideach
    Ainmfhocail aonsiollacha agus ilsiollacha a chríochnaíonn ar chonsan leathan san ainmneach uatha agus a gcuirtear -a leo san ainmneach iolra gan aon athrú eile amharclann amharclainne amharclanna amharclann
    beach beiche beacha beach
    dallóg dallóige dallóga dallóg
    gealach gealaí gealacha gealach
    girseach girsí girseacha girseach
    maighdean maighdine maighdeana maighdean
    Ainmfhocail a leathnaítear agus a chríochnaíonn ar -a san ainmneach iolra cill cille cealla ceall
    deoir deoire deora deor
    ealaín ealaíne ealaíona ealaíon
    rinn rinne reanna reann
    Corr-ainmfhocal a chríochnaíonn ar chonsan caol san ainmneach uatha agus a chríochnaíonn ar -e san ainmneach iolra ainimh ainimhe ainimhe aineamh
    dúil dúile dúile dúl
    glúin glúine glúine glún
    súil súile súile sú

2.4 An Tríú Díochlaonadh

2.4.1 An tUatha

  1. Is leis an díochlaonadh seo a bhaineann ainmfhocail ilsiollacha a chríochnaíonn ar -áil, -aíl, -cht, -éir, -eoir, -irt, -óir, -úil, -úint, -úir (seachas i gcás ainmneacha tíortha atá sa Dara Díochlaonadh, e.g., an Ailgéir, an Bhrasaíl, an Iodáil).

  2. Is leis an díochlaonadh seo freisin a bhaineann roinnt ainmfhocal a chríochnaíonn ar chonsan, leathan nó caol, san ainmneach uatha. I gcás na n‑ainmfhocal sin, críochnaíonn an ginideach uatha ar -a agus leathnaítear an consan deiridh más gá, e.g., buachaill, buachalla; gleann, gleanna (féach 2.1.5).

2.4.2 An Ginideach Uatha

  1. Mar a luadh in (b) thuas, críochnaíonn an ginideach uatha ar -a.

  2. Is iondúil go n‑athraítear -io- go -ea- sa ghinideach uatha i gcás ainmfhocail aonsiollacha, e.g., crios, creasa; lios, leasa; ach cion (sa bhrí coir), ciona.

  3. Ligtear an -t ar lár sa ghinideach uatha as ainmfhocail a chríochnaíonn ar -int, e.g., oiliúint, oiliúna (ach amháin sna heisceachtaí cogaint, coganta; cosaint, cosanta; seachaint, seachanta). Déantar -th- den -t i gcás ainmfhocail a chríochnaíonn ar -irt, e.g., imirt, imeartha.

2.4.3 An tIolra

Tá idir lagiolraí agus tréaniolraí sa díochlaonadh seo.

Tabhair faoi deara go bhfuil patrún an Tríú Díochlaonadh le feiceáil i gcolún an ghinidigh uatha sna táblaí ina dhiaidh seo, is é sin, go gcríochnaíonn an ginideach uatha ar -a agus go leathnaítear an consan deiridh más consan caol é.

  1. Tréaniolraí

    Tábla 2J Tréaniolraí sa Tríú Díochlaonadh — Samplaí
    Aicmí Tréaniolraí Uatha Iolra
    Ainmneach Ginideach Gach Tuiseal
    Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -(a)í san iolra
    Ainmfhocail ilsiollacha (firinscneach seachas corrcheann, e.g., altóir, seanmóir) a chríochnaíonn ar -éir, -eoir, -óir, -úir, agus ainmfhocail ilsiollacha (baininscneach seachas corrcheann, e.g., bunreacht, comhlacht, complacht, gnólacht) a chríochnaíonn ar -cht, -irt, -úint san ainmneach uatha.
    		 athnuachan athnuachana athnuachaintí
    bagairt bagartha bagairtí
    báicéir báicéara báicéirí
    beannacht beannachta beannachtaí
    dlíodóir dlíodóra dlíodóirí
    dochtúir dochtúra dochtúirí
    eisiúint eisiúna eisiúintí
    múinteoir múinteora múinteoirí
    Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -(e)anna san iolra
    Ainmfhocail fhirinscneacha ilsiollacha (seachas roinnt ainmfhocal atá baininscneach, e.g., cuid, dleacht, troid, uaim).
    		 droim droma dromanna
    rang ranga ranganna
    troid troda troideanna
    Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -a san iolra agus a ndéantar coimriú, leathnú nó malartú ar a ngutaí feadhain feadhna feadhna
    gamhain gamhna gamhna
    slios sleasa sleasa
    Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -acha san iolra
    Ainmfhocail ilsiollacha bhaininscneacha a chríochnaíonn ar -l, -n nó -r caol (eisceachtaí: anam, anama, anamacha; úim, úma, úmacha) san ainmneach uatha.
    Tabhair faoi deara gur mar sin a chumtar ginideach uatha ainmfhocal a chríochnaíonn ar -aíl freisin, e.g., feadaíl, feadaíola; sceamhaíl, sceamhaíola.
    		 admháil admhála admhálacha
    barúil barúla barúlacha
    fíniúin fíniúna fíniúnacha
    onóir onóra onóracha
    Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -ta san iolra
    Ainmfhocail aonsiollacha a chríochnaíonn ar -l nó -n leathan (firinscneach) nó caol (baininscneach) san ainmneach uatha.
    		 cion (sa bhrí coir) ciona cionta
    feoil feola feolta
    gleann gleanna gleannta
    Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -te san iolra cluain cluana cluainte
    móin móna móinte
    táin tána táinte
    Ainmfhocail ilghnéitheacha anacair anacra anacraí
    buachaill buachalla buachaillí
    conradh conartha conarthaí
    maitheas maitheasa maitheasaí
    roth rotha rothaí

  2. Lagiolraí

    Tábla 2K Lagiolraí sa Tríú Díochlaonadh — Samplaí
    Aicmí Lagiolraí Uatha Iolra
    Ainmneach Ginideach Ainmneach Ginideach
    Ainmfhocail ilghnéitheacha béas béasa béasa béas
    dreas dreasa dreasa dreas
    mionn mionna mionnaí mionn
    tréad tréada tréada tréad
    treas treasa treasa treas

2.5 An Ceathrú Díochlaonadh

2.5.1 An tUatha

  1. Is leis an díochlaonadh seo a bhaineann ainmfhocail fhirinscneacha a chríochnaíonn ar -ín, díspeagthaí a chríochnaíonn ar -ín, formhór na n‑ainmfhocal a chríochnaíonn ar ghuta, agus líon beag ainmfhocail eile.

  2. Is firinscneach freisin d’ainmneacha ceirde a chríochnaíonn ar -(a)í nó -aire, e.g., ceannaí, cócaire.

  3. Is baininscneach d’ainmfhocail theibí a chríochnaíonn ar -e agus a chumtar ó aidiachtaí, e.g., airde, gile, saoirse.

2.5.2 An Ginideach Uatha

  1. Ní théann aon athrú foirme ar ainmfhocail an díochlaonta seo sa ghinideach uatha.

  2. Is baininscneach de ghnáth don díspeagadh -ín, más focal baininscneach coitianta an bunfhocal. Tá eisceachtaí ann, e.g., paidir (bain.), paidrín (fir.); toit (bain.), toitín (fir.). Is mar ainmfhocal firinscneach, áfach, a dhíochlaontar gach díspeagadh sa ghinideach agus sa ghairmeach uatha, e.g., an bheainín bheag, teach an bheainín bhig, a bheainín bhig.

  3. Tá roinnt ainmfhocal sa Díochlaonadh seo nach bhfuil aon uimhir iolra acu, e.g., cruach (sa bhrí miotal), dóthain, gorta, lucht (sa bhrí daoine), oiread, tobac.

2.5.3 An tIolra

Tréaniolraí atá ag formhór mór na n‑ainmfhocal sa díochlaonadh seo.

Tabhair faoi deara go bhfuil patrún an Cheathrú Díochlaonadh le feiceáil i gcolún an uatha sa tábla ina dhiaidh seo, is é sin, gurb ionann foirm an ghinidigh uatha agus foirm an ainmnigh uatha.

  1. Tréaniolraí

    Tábla 2L Tréaniolraí sa Cheathrú Díochlaonadh — Samplaí
    Aicmí Tréaniolraí Uatha Iolra
    Gach Tuiseal Gach Tuiseal
    Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -(a)í san iolra
    Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -a, -e, -ín san uatha.
    		 altra altraí
    báidín báidíní
    fáinne fáinní
    Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -te san iolra
    Corr-ainmfhocal a chríochnaíonn ar -le, -ne san uatha.
    		 baile bailte
    sloinne sloinnte
    tine tinte
    Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -(i)the san iolra
    Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -(a)í, -aoi, -é san uatha (ní ghiorraítear -í- sna hainmfhocail aonsiollacha, seachas ní, nithe).
    		 ainmhí ainmhithe
    draoi draoithe
    giúiré giúiréithe
    rí ríthe
    Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -nna san iolra
    Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -á, -ao, -eá, -eo, -ia, -ó, -ogha, -ú, -ua san uatha.
    		 bogha boghanna
    ceo ceonna
    cnó cnónna
    cú cúnna
    grua gruanna
    íomhá íomhánna
    lao laonna
    meá meánna
    nia nianna
    Roinnt ainmfhocal a chríochnaíonn ar chonsan san uatha agus a gcuirtear -(e)anna leo san iolra gan aon athrú eile bus busanna
    seic seiceanna
    téacs téacsanna
    Corr-ainmfhocal a chríochnaíonn ar -ite san iolra comhrá comhráite
    cró cróite
    crú crúite
    rá ráite
    slua sluaite
    Ainmfhocail ilghnéitheacha achainí achainíocha
    airí airíonna
    aithne aitheanta
    aturnae aturnaetha
    bó ba (gin. iol. bó)
    cine ciníocha
    claí claíocha
    duine daoine
    gabha gaibhne
    gnó gnóthaí
    oíche oícheanta
    slí slite
    teanga teangacha

    Nóta: Tabhair faoi deara go mbaineann na hainmfhocail seo a leanas, nach dual dóibh foirm iolra a bheith orthu, leis an díochlaonadh seo freisin: cruach (sa bhrí miotal), dóthain, gorta, iomad, lucht (sa bhrí daoine), oiread, tobac; mar aon le hainmneacha pearsanta áirithe, e.g., Cáit, Liam, Pilib, Siobhán, Uileag.

2.6 An Cúigiú Díochlaonadh

2.6.1 An tUatha

  1. Is baininscneach d’fhormhór na n‑ainmfhocal sa díochlaonadh seo.

  2. Is leis an díochlaonadh seo freisin a bhaineann roinnt ainmfhocal a chríochnaíonn ar chonsan caol nó ar ghuta san ainmneach uatha agus ar chonsan leathan (-ch, -d, -(n)n, -r) sa ghinideach uatha.

2.6.2 An tIolra

Tréaniolraí atá ag formhór mór na n‑ainmfhocal atá sa díochlaonadh seo.

Tabhair faoi deara go bhfuil patrún an Chúigiú Díochlaonadh le feiceáil i gcolún an ghinidigh uatha sa tábla ina dhiaidh seo, is é sin, críochnaíonn an ginideach uatha ar na consain leathana -ch, -d, -(n)n, -r (seachas correisceacht, e.g., Nollaig, Nollag).

  1. Tréaniolraí

    Tábla 2M Tréaniolraí sa Chúigiú Díochlaonadh — Samplaí
    Aicmí Tréaniolraí Uatha Iolra
    Ainmneach Ginideach Gach Tuiseal
    Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -(e)acha san iolra
    Ainmfhocail bhaininscneacha a chríochnaíonn ar -il, -in, -ir san ainmneach uatha (eisceacht: siúr, siúrach). Sa ghinideach uatha, leathnaítear consan deiridh ainmfhocal aonsiollach, agus ainmfhocal eile nach ndéantar coimriú orthu, agus cuirtear -ach leo (eisceacht: cathaoir, cathaoireach).
    Coimrítear ainmfhocail ilsiollacha más guta gearr atá sa siolla deiridh acu agus cuirtear -(e)ach leo.
    		 cathair cathrach cathracha
    draein draenach draenacha
    litir litreach litreach
    rial rialach rialacha
    traein traenach traenacha
    treoir treorach treoracha
    triail trialach trialacha
    uimhir uimhreach uimhreacha
    Corr-ainmfhocal a chríochnaíonn ar -inn, -ir san ainmneach uatha, a leathnaítear sa ghinideach uatha agus a chríochnaíonn ar -(e)acha san iolra.
    (Eisceacht: bráthair, bráthar, bráithre.)
    		 abhainn abhann aibhneacha
    máthair máthar máithreacha
    teorainn teorann teorainneacha
    Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -na, -ne san iolra
    Ainmfhocail bhaininscneacha a chríochnaíonn ar ghuta san ainmneach uatha agus ar -n sa ghinideach uatha (eisceachtaí: díle, díleann, dílí; lacha, lachan, lachain (gin. iol. lachan)).
    		 ceathrú ceathrún ceathrúna
    comharsa comharsan comharsana (gin. iol. comharsana)
    ionga iongan ingne
    leite leitean —
    monarcha monarchan monarchana
    pearsa pearsan pearsana (gin. iol. pearsan)
    Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -idí san iolra
    Corr-ainmfhocal firinscneach a chríochnaíonn ar -d sa ghinideach uatha.
    Tabhair faoi deara go mbaineann daichead (daichid, daichidí) leis an gcéad díochlaonadh.
    		 fiche (tabh. uatha fichid) fichead fichidí
    tríocha tríochad tríochaidí
    ceathracha ceathrachad ceathrachaidí
    caoga caogad caogaidí
    seasca seascad seascaidí
    seachtó seachtód seachtóidí
    ochtó ochtód ochtóidí
    nócha nóchad nóchaidí
    Ainmfhocail ilghnéitheacha bráid brád bráide
    cara carad cairde
    caora caorach caoirigh (gin. iol. caorach)
    Éire (tabh. uatha Éirinn) Éireann —
    namhaid namhad naimhde
    Nollaig Nollag Nollaigí

2.7 Ainmfhocail Neamhrialta

Ní fhreagraíonn infhilleadh na n‑ainmfhocal seo a leanas d’aon cheann de na díochlaontaí:

Tábla 2N Ainmfhocail Neamhrialta — Samplaí
Uatha Iolra
Ainmneach Ginideach Gach Tuiseal
bean mná mná (gin. iol. ban)
deirfiúr deirfiúracha deirfiúracha
deoch deochanna deochanna
dia déithe déithe
lá lae laethanta
leaba leapa leapacha
mí míosa míonna
olann olla olanna (gin. iol. olann)
talamh (fir.) talaimh (fir.)
talún (bain.) 		tailte
teach tí tithe

Nóta: Tabhair faoi deara go n‑úsáidtear seanfhoirm leithleach den fhocal lá sa fhrása seanbhunaithe ar athló, e.g., Tá an Dáil ar athló.