# Caibidil 1 | An tAlt

Alt amháin atá sa Ghaeilge — an t‑alt cinnte. Deirtear gur ainmfhocal cinnte ainmfhocal atá faoi réir ag an alt. Tá dhá fhoirm den alt ann: an agus na. Is roimh an ainmfhocal a chuirtear an t‑alt, e.g., an baile; an mhír; na caoirigh; teach na cúirte; nó roimh cibé focal a chuirtear roimh an ainmfhocal lena cháiliú, e.g., an uile dhuine; scéal mhadra na n‑ocht gcos; tús na chéad seachtaine. Is féidir an t‑alt a chur in ionad na haidiachta sealbhaí, e.g., Tá an croí ag cur air; Bhí an ghrian ag baint na súl asam.

Is litir bheag a bhíonn ar an alt i lár abairte, e.g., Nach raibh tú ag an Oireachtas i mbliana?; Bhí aithne mhaith agam ar an Seabhac; ach amháin i gcásanna áirithe amhail teidil foilseachán, e.g., Cé a scríobh An tOileánach?

Má tá teideal a bhfuil an t‑alt ann (féach 1.1.5 (a), (b) agus (c)) á scríobh ina aonar, mar shampla ar fhógra poiblí nó ar cheannpháipéar, cuirtear an t‑alt leis i gcónaí agus is ceannlitir a bhíonn air, e.g., An Ghníomhaireacht um Thacaíocht Teaghlaigh; Na Coimisinéirí Ioncaim; An Ceoláras Náisiúnta.

Cuirtear fleiscín idir an réamhlitir t agus guta, ach amháin nuair is ceannlitir an guta, e.g., an t‑ospidéal, an tAlbanach. Ní chuirtear fleiscín idir an réamhlitir t agus s, e.g., an tsaoirse; an tSionainn; tús an tsaoil; ná idir an réamhlitir h agus guta, e.g., na hainmneacha; lár na habairte; stair na hUachtaránachta.

Úsáidtear an t‑alt sna cásanna seo a leanas.

1. Teidil oifige, e.g., an tAire Airgeadais, an Príomh-Oifigeach Feidhmiúcháin, an Taoiseach, Ard-Rúnaí na Náisiún Aontaithe.

   Beidh an tAire Airgeadais ag freastal ar an gcruinniú.

   Cá bhfuil an Príomh-Oifigeach Feidhmiúcháin?

   Tá an Taoiseach ag labhairt leis na daltaí.

   An é sin Ard-Rúnaí na Náisiún Aontaithe?

2. Teidil ranna rialtais agus comhlachtaí stáit, e.g., an Roinn Oideachais agus Scileanna, an Oifig um Rialú Tobac, Feidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte, an Phríomh-Oifig Staidrimh.

   Is san fhoirgneamh sin thall atá an Roinn Oideachais agus Scileanna.

   Chuaigh Seán go dtí an Oifig um Rialú Tobac.

   Tá Feidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte an-ghnóthach.

   Seo an Phríomh-Oifig Staidrimh.

3. Teideal duine roimh ainm dílis, e.g., an tAthair Peadar Ua Laoghaire, an Captaen Ó Murchú, an tUachtarán Mhic Róibín, an Teachta de Barra, an Múinteoir Ailbhe, an Pápa Eoin Pól II, an Rí Anraí VIII.

   Ba é an tAthair Peadar Ua Laoghaire a scríobh an dráma An Sprid.

   Labhair an Captaen Ó Murchú leis na himreoirí.

   Bhí an tUachtarán Mhic Róibín le feiceáil sa ghrianghraf.

   Beidh an Dochtúir de Barra ar saoire ar feadh seachtaine.

   Tá an Múinteoir Ailbhe i bhfeighil ar rang a sé i mbliana.

   Is í an Bhanríon Elsa a Dó atá sa scannán.

4. Féilte, e.g., an Nollaig, an Cháisc, an Carghas.

   Tá an Nollaig ag teannadh linn.

   Is i mí an Mhárta a bheid an Cháisc i mbliana.

   Rinne mé an Carghas ar an ól.

   Tabhair faoi deara nach n‑úsáidtear an t‑alt i leaganacha dobhriathartha áirithe, e.g., faoi Cháisc, um Nollaig, faoi Bhealtaine.

5. Laethanta na seachtaine, e.g., an Luan, an Mháirt, an Chéadaoin.

   Is é an Luan an lá is ansa liom.

   Téim ag snámh ar an Máirt.

   Inniu an Chéadaoin.

   Tabhair faoi deara go n‑úsáidtear an dobhriathar ama Dé in ionad an ailt nuair atáthar ag tagairt do lá áirithe, e.g., Bhí mé ag caint leis Dé Céadaoin seo caite.

   Má tá réamhfhocal á úsáid roimh lá áirithe, déantar an t‑alt a chumasc leis an réamhfhocal, e.g., Ní mór na hiarratais a bheith faighte faoin Aoine, an 16 Bealtaine.

6. Míonna na bliana

   Úsáidtear an t‑alt leis na míonna Márta, Bealtaine, Meitheamh, Samhain agus Nollaig. Ní úsáidtear an t‑alt leis na míonna eile, ach amháin sa leagan calctha san Aibreán.

   Is minic a bhíonn mí Eanáir níos fuaire ná mí na Nollag.

   Tá an Cháisc i mí an Mhárta seachas mí Aibreáin i mbliana.

7. Dátaí

   Is cóir an t‑alt a úsáid nuair a dhéantar tagairt do dhátaí in abairt.

   Ba chóir é a dhéanamh tráth nach déanaí ná an 30 Meán Fómhair gach bliain.

   Beidh an chóisir ar síúl ar an 12 Aibreán.

   Baineann na ráitis airgeadais leis an mbliain dar chríoch an 31 Nollaig 2014.

   Pósfaidh siad an 26 Feabhra.

   Ní ghlacfar le haon iarratas a gheofar tar éis an 7 Márta 2016.

   Nuair atá an dáta leis féin — ar bharr litreach, nó mar dháta le sonrasc nó le hAcht, etc. — fágtar an t‑alt ar lár, e.g., 26 Feabhra 2014.

8. Ainmneacha bailte, sléibhte agus aibhneacha

   1. Roinnt cathracha agus bailte, e.g., an Aithin, na Cealla Beaga, na Gleannta, an tSnaidhm, an Spidéal.
   2. Cnoic agus sléibhte áirithe, e.g., na hAindéis, na hAlpa, an Bhograch, an Chearc, na Comaraigh, an Earagail, na Himiléithe, an Mhucais.
   3. Formhór na n‑aibhneacha, e.g., an Bhóinn, an Danóib, an Life, an Phó, an Réin, an Róin, an tSéin, an tSionainn, an Tibir.

   Rinne mé an Mhucais a shiúl inné.

   Ar bhuaigh an Spidéal an cluiche?

   Bhí an tSionainn le feiceáil ón eitleán.

9. Ainmneacha tíortha agus réigiún

   1. Gabhann an t‑alt le hainmneacha tíortha agus réigiún más rud é go bhfuil an t‑ainmfhocal baininscneach agus:

      1. má chríochnaíonn sé ar chonsan caol, e.g., an Airgintín, an Albáin, an Bhaváir, an Chatalóin, an Eastóin, an Eoraip, an Fhrainc, an Ghearmáin, an Mhacadóin, an Namaib, an Phacastáin, an tSeineagáil, an Spáinn, an tSúdáin;
      2. má chríochnaíonn sé ar -ia, e.g., an India, an Laitvia, an tSiria;
      3. má chríochnaíonn sé ar -e, -é, e.g., an Chóiré, an Chrimé, an Ghuine, an tSile.

      Tá roinnt ainmneacha tíortha agus réigiún ann a chríochnaíonn ar chonsan caol ach nach ngabhann an t‑alt leo, e.g., Bairéin, Beinin, Cuáit, Éimin, Guadalúip, Lichtinstéin, Mósaimbíc, nó atá san uimhir uatha agus a chríochnaíonn ar -í agus nach ngabhann an t‑alt leo, e.g., Geansaí, Geirsí, Háítí, Haváí, Mailí, Taihítí. Ní úsáidtear an t‑alt ach amháin sa ghinideach i gcás Albain, Éire (féach 3.1.4).

      Is tír álainn í an Fhrainc.

      Luaitear Mósaimbíc sa leabhar.

   2. Ní ghabhann an t‑alt le hainmneacha tíortha agus réigiún más rud é go bhfuil an t‑ainmfhocal firinscneach agus:

      1. má chríochnaíonn sé ar chonsan leathan, e.g., Barbadós, Eacuadór, Guam, Hondúras, Natal, Óman, Sead, Siam, Suranam;
      2. má chríochnaíonn sé ar -eo, -ó, e.g., Boirneo, Maracó, Meicsiceo, Monacó, Samó (eisceacht: an Congó);
      3. má chríochnaíonn sé ar -a, -á, -iú, -ua, e.g., Alasca, Ceanada, Cúba, Gána, Meiriceá, Nicearagua, Panama, Papua, Paragua, Peiriú, Sasana;
      4. má chríochnaíonn sé ar -ael, e.g., Iosrael.

   3. Gabhann an t‑alt le hainmneacha tíortha agus réigiún is ainmfhocail san uimhir iolra, e.g., na hAsóir, na Bahámaí, na Garbhchríocha, na Scigirí.

      I Muir Chairib atá na Bahámaí.

      Rinneadh an scannán a thaifeadadh sna Garbhchríocha.

10. Paidreacha agus roisc chatha áirithe, e.g., an Choróin Mhuire, an Ghlóir, an Dord Fiann.

    Dúradh an Ghlóir i lár an Aifrinn.

    Ní minic a chloistear an Dord Fiann.

    Dúirt sé an Choróin Mhuire os ard.

11. Úsáid dháileach

    Úsáidtear an t‑alt chun ráta a chur in iúl nuair a bhíonn an bhrí gach ceann ar leithligh nó in aghaidh i gceist.

    Dhíol sé na leabhair ar euro an ceann.

    Eagraítear comóradh uair sa bhliain.

    Bhí mála an duine ag na páistí scoile.

12. Brí theibí nó brí choincheapúil a bheith leis an ainmfhocal

    Nuair a bhíonn an t‑ól istigh, bíonn an chiall amuigh.

    Ní maith í an fhearg.

    Tugadh isteach an colscaradh in Éirinn roinnt blianta ó shin.

    Is rud nua í an taiscéalaíocht sa spás.

    Ní féidir taisteal san am.

    Inseoidh an aimsir.

    Is maith an t‑anlann an t‑ocras.

    Tabhair faoi deara nach nós an t‑alt a úsáid i nathanna áirithe, e.g., Tá ciall cheannaithe aige; ná nuair nach bhfuil brí ghinearálta leis an ainmfhocal, e.g., Bhí ocras orm; Tá siad i ngrá.

13. Tinnis áirithe, e.g., an ailse, an déideadh, an titimeas, an bhruitíneach.

    Bhí an bhruitíneach fairsing in Éirinn go dtí na 1960idí.

    An bhfuil leigheas ar an titimeas?

14. Teangacha, e.g., an Ghaeilge, an Ghearmáinis, an Béarla.

    Is í an Ghaeilge teanga ár sinsear.

    Labhraítear an Ghearmáinis san Ostair.

    Bhí an Béarla go maith aici.

    Tabhair faoi deara go ligtear an t‑alt ar lár mura bhfuil an bhrí forleathan, e.g., Tá Fraincis aici; Cuir i nGaeilge é; rang Iodáilise.

#1.3.1

#1.3.2

#1.3.3

#1.3.4

#1.3.5

#1.4.1

#1.4.2

#1.4.3

#1.4.4

#1.5.1

Féach 3.3 le haghaidh cásanna ina n‑úsáidtear foirm an ainmnigh in ionad an ghinidigh.

#1.5.2

Sa tábla thíos, léirítear an tionchar a bhíonn ag an alt ar an ainmfhocal sa tuiseal ainmneach iolra agus sa tuiseal cuspóireach iolra.

Leanann an tuiseal tabharthach na réamhfhocail a, ag, ar, as, chuig, dar, de, do, faoi, fara, go, i, ionsar, le, ó, roimh, trí agus um. Déantar cumasc idir an réamhfhocal i agus an t‑alt san uimhir iolra: i + na = sna. Tá foirm ar leith ar fara agus le roimh an alt san uimhir iolra: fara, fairis; le, leis. Léirítear sa tábla thíos an tionchar a bhíonn ag an alt ar an ainmfhocal sa tuiseal tabharthach iolra.

Sa tábla thíos, léirítear an tionchar a bhíonn ag an alt ar an ainmfhocal sa tuiseal ginideach iolra.

*Is iad seo na consain inuraithe: b, c, d, f, g, p agus t.

Sa tuiseal tabharthach uatha amháin, tá rogha eile ann ar a dtugtar Córas an tSéimhithe. Moltar cloí le córas amháin — an Córas Lárnach nó Córas an tSéimhithe — agus gan na córais a mheascadh.

Is ionann na rialacha a bhaineann leis an tuiseal tabharthach iolra sa Chóras Lárnach agus i gCóras an tSéimhithe (féach 1.6.2).

I gCóras an tSéimhithe, cuirtear séimhiú ar ainmfhocail dar tús consan (seachas d, t agus s) agus ar na haidiachtaí a ghabhann leo. Féach an tábla thíos.

Maidir le hainmfhocail fhirinscneacha agus bhaininscneacha dar tús s, cuirtear t roimh an s (seachas i gcás ainmfhocail dar tús sc-, sf-, sm-, sp-, st- nó sv- a fhágtar lom) mar a léirítear sa tábla thíos.

Ní dhéantar aon athrú ar ainmfhocail fhirinscneacha ná ar ainmfhocail bhaininscneacha dar tús guta. Féach an tábla thíos.

Ní dhéantar aon athrú ar ainmfhocail fhirinscneacha ná ar ainmfhocail bhaininscneacha dar tús d agus t. Féach an tábla thíos.