Caibidil 2 | An tAinmfhocal

#2.1 Ginearálta

#2.1.1 Na Díochlaontaí

Roinntear na hainmfhocail ina gcúig dhíochlaonadh, de réir fhoirm a dtuisil ghinidigh, mar a léirítear i dtábla 2E.

#2.1.2 Na Tuisil

An tAinmneach agus an Cuspóireach
Is ionann foirm don dá thuiseal seo anois, san uatha agus san iolra, agus áirítear iad araon faoin teideal Ainmneach i ndíochlaonadh na n‑ainmfhocal.
An Tabharthach
Is ionann foirm freisin don tabharthach agus don ainmneach, uatha agus iolra (ach féach 2.3.3), agus áirítear an tuiseal sin freisin faoin teideal Ainmneach.
An Ginideach
Tugtar foirm an ghinidigh sna díochlaontaí éagsúla sna táblaí sa chaibidil seo agus sa chur síos ar na díochlaontaí ar leithligh.
An Gairmeach
Sa tuiseal gairmeach, cuirtear an mhír ghairmeach a roimh an ainmfhocal agus séimhítear túschonsan an ainmfhocail ar a lorg. Is ionann foirm don ghairmeach agus don ainmneach ach amháin sa Chéad Díochlaonadh agus ní gá an gairmeach a shonrú ar leithligh taobh amuigh den díochlaonadh sin (féach 2.2.3 agus 2.2.4(c)).

#2.1.3 An tIolra

Is féidir iolraí na n‑ainmfhocal a roinnt ina dhá bpríomhaicme: tréaniolraí agus lagiolraí. Déantar cur síos ar an dá aicme anseo thíos:

Tréaniolraí

Tugtar tréaniolra ar iolra ainmfhocail i gcás gurb ionann foirm iolra an ainmfhocail sna tuisil go léir.

**Tábla 2A**Samplaí de Thréaniolraí
An Díochlaonadh	Uatha		Iolra
An Díochlaonadh	Ainmneach	Ginideach	Ainmneach	Ginideach
An Chéad Díochlaonadh	cás	cáis	cásanna	cásanna
An Chéad Díochlaonadh	ceol	ceoil	ceolta	ceolta
An Dara Díochlaonadh	foirm	foirme	foirmeacha	foirmeacha
An Dara Díochlaonadh	sliabh	sléibhe	sléibhte	sléibhte
An Tríú Díochlaonadh	feirmeoir	feirmeora	feirmeoirí	feirmeoirí
An Tríú Díochlaonadh	foráil	forála	forálacha	forálacha
An Ceathrú Díochlaonadh	amhránaí	amhránaí	amhránaithe	amhránaithe
An Ceathrú Díochlaonadh	gloine	gloine	gloiní	gloiní
An Cúigiú Díochlaonadh	deartháir	dearthár	deartháireacha	deartháireacha
An Cúigiú Díochlaonadh	lasair	lasrach	lasracha	lasracha
Ainmfhocail Neamhrialta	leaba	leapa	leapacha	leapacha
Ainmfhocail Neamhrialta	teach	tí	tithe	tithe

Lagiolraí

Tugtar lagiolra ar iolra ainmfhocail i gcás nach ionann foirm an ainmfhocail sa ghinideach iolra agus foirm an ainmfhocail sna tuisil eile san iolra. Leis an aicme sin, baineann:

Ainmfhocail a chríochnaíonn ar chonsan leathan agus a gcaolaítear a gconsan deiridh san ainmneach iolra agus sa ghinideach uatha, e.g., fear, tá na fir ag teacht, hata an fhir; eitleán, feictear na heitleáin sa spéir, athraíodh roth an eitleáin. Is sa Chéad Díochlaonadh amháin atá na hainmfhocail sin. Léirítear sampla sa tábla thíos:
Tábla 2BAn Chéad Díochlaonadh — Lagiolraí
An Chéad Díochlaonadh
Ainmneach Ginideach
Uatha fear fir
Iolra fir fear
Ainmfhocail a ghabhann -a san ainmneach iolra gan coimriú ná malartú guta nó gutaí ná leathnú ar an ainmneach uatha — cailleann siad an guta deiridh -a sa ghinideach iolra. Is sa Dara Díochlaonadh is mó atá na hiolraí sin, e.g., géag crainn, do ghéaga a shíneadh, laige na ngéag. Léirítear sampla sa tábla thíos:
Tábla 2CAn Dara Díochlaonadh — Lagiolraí
An Dara Díochlaonadh
Ainmneach Ginideach
Uatha fuinneog fuinneoige
Iolra fuinneoga fuinneog
Tabhair faoi deara go bhfuil roinnt ainmfhocal a leanann an patrún céanna sa Chéad Díochlaonadh, e.g., úll, itheadh na húlla, blas na n‑úll; sa Tríú Díochlaonadh, e.g., tréad caorach, tréada is comhaltas, seoladh na dtréad; agus sa Cheathrú Díochlaonadh, e.g., gach aon neach, na neacha daonna, teacht na neach neamhshaolta.

**Tábla 2B**An Chéad Díochlaonadh — Lagiolraí
An Chéad Díochlaonadh
Uatha	fear	fir
Iolra	fir	fear

**Tábla 2C**An Dara Díochlaonadh — Lagiolraí
An Dara Díochlaonadh
Uatha	fuinneog	fuinneoige
Iolra	fuinneoga	fuinneog

Dornán ainmfhocal sa Dara Díochlaonadh, e.g., súil, leath na súile uirthi, radharc na súl; dornán sa Tríú Díochlaonadh, e.g., mionn, na mionnaí marbha, dar bhrí na mionn; dornán sa Cheathrú Díochlaonadh, e.g., bó, tá na ba sa gharraí, cró na mbó; dornán sa Chúigiú Díochlaonadh, e.g., caora, tá na caoirigh ann, líon na gcaorach; agus corr-ainmfhocal neamhrialta, e.g., bean, tá na mná ag teacht, hataí na mban; a bhfuil foirm leithleach orthu sa ghinideach iolra. Léirítear samplaí sa tábla thíos:

**Tábla 2D**Lagiolraí Eile — Samplaí
An Díochlaonadh	Uatha		Iolra
An Díochlaonadh	Ainmneach	Ginideach	Ainmneach	Ginideach
An Dara Díochlaonadh	ealaín	ealaíne	ealaíona	ealaíon
An Dara Díochlaonadh	súil	súile	súile	súl
An Tríú Díochlaonadh	mionn	mionna	mionnaí	mionn
An Ceathrú Díochlaonadh	bó	bó	ba	bó
An Ceathrú Díochlaonadh	grásta	grásta	grásta	grást
An Cúigiú Díochlaonadh	caora	caorach	caoirigh	caorach
An Cúigiú Díochlaonadh	lacha	lachan	lachain	lachan
Ainmfhocail Neamhrialta	bean	mná	mná	ban
Ainmfhocail Neamhrialta	olann	olla	olanna	olann

#2.1.4 Caolú

Is é is caolú ann consan leathan a dhéanamh caol. Cuirtear -i- roimh an gconsan deiridh chun caolú a chur in iúl, e.g., cnoc, cnoic. Déantar an caolú céanna i gcás consan deiridh a bhfuil ae roimhe, e.g., aer, aeir.

Is iondúil go n‑athraítear gutaí áirithe nuair a chaolaítear an consan ina ndiaidh:

-ea- agus -io- go -i-, e.g., ceann, cinn; fionn, finn (ach in ainmfhocail aonsiollacha áirithe ea- go ei-, e.g., each, eich);
-éa- agus -ia- go -éi-, e.g., béal, béil; iasc, éisc;
-ío- go -í-, e.g., síol, síl;
in ainmfhocail ilsiollacha, -ach go -aigh, -each go -igh, -íoch go -ígh, e.g., bithiúnach, bithiúnaigh; cléireach, cléirigh; gaiscíoch, gaiscígh. Baineann an t‑athrú sin leis na hainmfhocail aonsiollacha seo a leanas a scríobhtaí tráth mar fhocail dhéshiollacha, e.g., dúch, dúigh; fiach, fiaigh; agus le corr-ainmfhocal aonsiollach eile, e.g., fraoch, fraoigh.

#2.1.5 Leathnú

Is é is leathnú ann consan caol a dhéanamh leathan. Déantar an -i- roimh an gconsan deiridh a ligean ar lár chun ainmfhocal a leathnú, e.g., athair, athar; droim, droma.

Is iondúil go n‑athraítear gutaí áirithe mar a leanas nuair a leathnaítear iad:

-ei- agus -i- go -ea-, e.g., greim, greama; mil, meala;
-éi- go -éa-, e.g., úinéir, úinéara;
-oi- agus -ui- go -o-, e.g., fuil, fola; toil, tola.

#2.1.6 Coimriú

Is é is coimriú ann guta nó gutaí atá gairid neamhaiceanta a ligean ar lár as focal nuair a dhéantar infhilleadh air, e.g., cathair, cathrach; obair, oibre.

#2.1.7 An Comhfhocal

Déantar comhfhocal nuair a cheanglaítear dhá fhocal nó níos mó le chéile, e.g., bunscoil; príomhoifigeach; ríomheolaíocht. Séimhítear an dara focal i gcomhfhocal, e.g., deargbhuile; rósghairdín, ach amháin nuair a thagann d, n, t, l nó s le chéile, e.g., antráth; catsúil. Úsáidtear an fleiscín i gcomhfhocal:

idir dhá ghuta, e.g., fo-aicme; mí-ádh; mí-iompar; ró-olc;
idir comhchonsain, e.g., droch-chaint; gearr-rás; gnáth-thuarastal;
idir dhá réimír, e.g., comh-cheolfhoireann; mór-cheoldráma; sin-seanathair;
i gcásanna inar bhaol go mbeadh an comhfhocal do-aitheanta d’éagmais an fhleiscín, mar shampla idir na réimíreanna do-, fo-, so- agus focail dar tús bha-, bhla-, bhra-, dha-, gha-, ghla-, ghra-, mha-, e.g., do-ghlanta; fo-bhaile; so-mharaithe;
i dteidil shainiúla agus ceannlitreacha orthu, e.g., an Ard-Chúirt; an tArd-Aighne; an Príomh-Aire; an Príomh-Bhreitheamh;
i ndiaidh an- (réimír threise) agus i ndiaidh dea-, e.g., an-aimsir; dea-bhéas. Tabhair faoi deara nach séimhítear an dara focal i gcomhfhocal i ndiaidh an- nuair a thagann d, t nó s ar a lorg, e.g., an-duine is ea é; an-drochaimsir (féach 10.2.12).

Nóta

Cuirtear dhá fhleiscín i gcomhfhocal nuair is gá ar mhaithe leis an tsoiléireacht, e.g., an-dea-aimsir; an-droch-chaint; iar-nua-aimseartha; an Leas-Phríomh-Aire.
Ní gá fleiscín a chur i dtéarma riaracháin ina bhfuil níos mó ná réimír amháin má tá brí an téarma soiléir gan é, e.g., comhfhochoiste; roghfhochoiste.
Tabhair faoi deara, má tá iar ag teacht roimh theideal a thosaíonn ar cheannlitir, nach gá fleiscín a chur idir iar agus an teideal, e.g., an t‑iarArd-Reachtaire Cuntas agus Ciste.

#2.1.8 Gearrléiriú ar na Díochlaontaí

Tábla 2EGearrléiriú ar na Díochlaontaí

An Chéad Díochlaonadh
Inscne	AinmneachUatha	GinideachUatha	AinmneachIolra	GinideachIolra
Firinscneach	Críochnaíonn ar chonsan leathan, e.g., bád, cás, ceol, marcach.	Caolaítear an consan deiridh, e.g., báid, cáis, ceoil, marcaigh.	Bíonn ar aon fhoirm de ghnáth leis an nginideach uatha, e.g., báid, marcaigh.	Bíonn ar aon fhoirm de ghnáth leis an ainmneach uatha, e.g., bád, marcach.
Firinscneach			Is ionann an fhoirm sna tuisil go léir, e.g., cásanna, ceolta

An Dara Díochlaonadh
Inscne	AinmneachUatha	GinideachUatha	AinmneachIolra	GinideachIolra
Baininscneach, ach im, sliabh.	Críochnaíonn ar chonsan (leathan nó caol), e.g., aisling, áit, baintreach, bróg, coill, foirm, muinín, pian, scornach, tír.	Críochnaíonn ar -e, e.g., aislinge, áite, bróige, coille, foirme, muiníne, péine, tíre; nó ar -(a)í, e.g., baintrí, scornaí.	Críochnaíonn ar -a, e.g., baintreacha, bróga, scornacha.	Cailltear an -a, e.g., baintreach, bróg, scornach.
Baininscneach, ach im, sliabh.			Críochnaíonn ar -a, -e, -(e)acha, -(e)anna, -í, -t(h)a, -te agus is ionann an fhoirm sna tuisil go léir, e.g., aislingí, áiteanna, coillte, foirmeacha, pianta, tíortha.

An Tríú Díochlaonadh
Inscne	AinmneachUatha	GinideachUatha	AinmneachIolra	GinideachIolra
Firinscneach agus Baininscneach	Críochnaíonn ar chonsan (leathan nó caol), e.g., bádóir, éacht, foráil, gleann, lus, táin.	Críochnaíonn ar -a, e.g., bádóra, éachta, forála, gleanna, lusa, tána.	Críochnaíonn ar -a, -acha, -(a)í, -(e)anna, -ta, -te agus is ionann an fhoirm sna tuisil go léir, e.g., bádóirí, éachtaí, forálacha, gleannta, lusanna, táinte.

An Ceathrú Díochlaonadh
Inscne	AinmneachUatha	GinideachUatha	AinmneachIolra	GinideachIolra
Firinscneach agus Baininscneach	Críochnaíonn ar ghuta nó ar -ín (seachas muinín agus muirín (sa bhrí clann) atá sa dara díochlaonadh), e.g., acra, cailín, oibrí, trá. Ní athraíonn sa ghinideach.		Críochnaíonn ar -(a)í, -(e)anna, -(i)te, -(i)the, -nna, -nna agus is ionann an fhoirm sna tuisil go léir, e.g., acraí, cailíní, oibrithe, tránna.

An Cúigiú Díochlaonadh
Inscne	AinmneachUatha	GinideachUatha	AinmneachIolra	GinideachIolra
Baininscneach, ach roinnt bheag Firinscneach	Críochnaíonn ar -il, -in, -ir nó ar ghuta, e.g., athair, cabhail, cáin, fiche.	Críochnaíonn ar chonsan leathan, e.g., athar, cabhlach, cánach, fichead.	Críochnaíonn ar -(e)acha, -idí, -na, -ne agus is ionann an fhoirm sna tuisil go léir, e.g., aithreacha, cabhlacha, cánacha, fichidí.

#2.2 An Chéad Díochlaonadh

#2.2.1 An tUatha

Is leis an díochlaonadh seo a bhaineann formhór na n‑ainmfhocal firinscneach a chríochnaíonn ar chonsan leathan san ainmneach uatha. Is firinscneach do na hainmfhocail go léir sa chéad díochlaonadh.

#2.2.2 An Ginideach Uatha

Sa ghinideach uatha, caolaítear an consan deiridh, e.g., bord, boird; nuachtán, nuachtáin.
Gabhann na hathruithe a luaitear faoi 2.1.4 leis an gcaolú ach ní athraítear -ia- go -éi- sna hainmfhocail seo: Brian, Briain; cliant, cliaint; fiar, fiair; giar, giair; rian, riain; srian, sriain; agus trian, triain.
Athraítear mac go mic sa ghinideach uatha agus san ainmneach iolra.
Sa ghinideach uatha, athraítear -ea- go -i-, e.g., breac, bric; cuireadh, cuiridh; leiceann, leicinn; seachas i gcás ainmfhocail aonsiollacha áirithe, e.g., each, eich.

#2.2.3 An Gairmeach Uatha

Is ionann foirm de ghnáth don ghairmeach uatha agus don ghinideach uatha, e.g., a Chorcaígh, a mhic, a Sheáin.
Ní gnách, áfach, infhilleadh sa ghairmeach uatha:
1. ar shlua-ainmneacha, e.g., a chomhthionól; a phobal;
2. ar ainmfhocail a úsáidtear le brí mheafarach nó mar ainmneacha ceana, e.g., a cheann cipín; a chumann; a ghrá geal; a rós geal; a rún; a stór;
3. ar ainmfhocal a bhfuil ginideach cinnte faoi réir aige, e.g., a Chléireach na Dála; a fhear an tí; a scáthán an chirt; a shólás na ndobrónach;
4. ar theideal oifige ilfhoclach, e.g., a Cheann Comhairle; a Oifigeach Ealaíon; a Cheann Scoile.

#2.2.4 An tIolra

Tá idir lagiolraí agus tréaniolraí sa díochlaonadh seo. Is lagiolraí iad na hainmfhocail a gcaolaítear a ndeireadh, e.g., amhrán; amhráin; nó a gcuirtear -a leo gan aon athrú eile, e.g., nod; noda; úll; úlla; san ainmneach iolra. Tréaniolraí is ea na hainmfhocail eile.

Tabhair faoi deara go bhfuil patrún an Chéad Díochlaonta le feiceáil i gcolún an ghinidigh uatha sna táblaí ina dhiaidh seo, is é sin, go gcaolaítear an consan deiridh agus go n‑athraítear -(e)ach go -(a)igh.

Tréaniolraí

**Tábla 2F**Tréaniolraí sa Chéad Díochlaonadh — Samplaí
Aicmí Tréaniolraí	Uatha		Iolra
Aicmí Tréaniolraí	Ainmneach	Ginideach	Gach Tuiseal
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -ta, -tha san iolra Formhór na n‑ainmfhocal aonsiollach ina bhfuil guta fada (nó défhoghar) agus a chríochnaíonn ar -l, -n (ach ní ar -ll, -nn) san ainmneach uatha. Cuirtear -tha san iolra le corr-ainmfhocal a chríochnaíonn ar -r (ach ní ar -rr) san ainmneach uatha.	braon	braoin	braonta
	fál	fáil	fálta
	glór	glóir	glórtha
	líon	lín	líonta
	pór	póir	pórtha
	tuar	tuair	tuartha
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -aí, -í san iolra Ainmfhocail ilsiollacha áirithe a chríochnaíonn ar -ch, agus roinnt ar -dh, san ainmneach uatha, mar aon le roinnt ainmfhocail eile.	árthach	árthaigh	árthaí
	cladach	cladaigh	cladaí (gin. iol. cladach)
	cúram	cúraim	cúraimí
	daichead	daichid	daichidí
	margadh	margaidh	margaí
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -taí, -thaí san iolra	aonach	aonaigh	aontaí
	dearcadh	dearcaidh	dearcthaí
	toradh	toraidh	torthaí
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -anna san iolra	cás	cáis	cásanna
	praghas	praghais	praghsanna
	saghas	saghais	saghsanna
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -e san iolra agus a dhéantar a choimriú	bóthar	bóthair	bóithre
	doras	dorais	doirse
	uasal	uasail	uaisle
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -(e)acha san iolra	cineál	cineáil	cineálacha
	coinníoll	coinníll	coinníollacha
	tobar	tobair	toibreacha
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -te san iolra	claíomh	claímh	claimhte
	muileann	muilinn	muilte
	smaoineamh	smaoinimh	smaointe
Ainmfhocail ilghnéitheacha	breitheamh	breithimh	breithiúna
	briathar	briathair	briathra
	gníomh	gnímh	gníomhartha
	scaitheamh	scaithimh	scaití

Lagiolraí

**Tábla 2G**Lagiolraí sa Chéad Díochlaonadh — Samplaí
Aicmí Lagiolraí	Uatha		Iolra
Aicmí Lagiolraí	Ainmneach	Ginideach	Ainmneach	Ginideach
Ainmfhocail a chaolaítear san ainmneach iolra	amhrán	amhráin	amhráin	amhrán
	beithíoch	beithígh	beithígh	beithíoch
	foirgneamh	foirgnimh	foirgnimh	foirgneamh
	iasc	éisc	éisc	iasc
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -a san ainmneach iolra	bruach	bruaigh	bruacha	bruach
	ceap	cip	ceapa	ceap
	giall	géill	gialla	giall
	úll	úill	úlla	úll

An Gairmeach Iolra
Is ionann foirm don ghairmeach iolra agus don ainmneach iolra ach amháin i gcás na lagiolraí. Is gnách -a a chur le foirm an ainmnigh uatha de na hainmfhocail sin chun an gairmeach iolra a dhéanamh, e.g., Corcaíoch, a Chorcaíocha; fear, a fheara; Gael, a Ghaela.

#2.3 An Dara Díochlaonadh

#2.3.1 An tUatha

Críochnaíonn ainmfhocail an díochlaonta seo ar chonsan, leathan nó caol, san ainmneach uatha. Is baininscneach dóibh uile seachas im agus sliabh.

#2.3.2 An Ginideach Uatha

Cuirtear -e leis an ainmneach uatha agus más consan leathan is críoch dó caolaítear é, e.g., bróg, bróige; coill, coille; earr, eirre; ach amháin i gcás ainmfhocail ilsiollacha a chríochnaíonn ar -(e)ach.
I gcás ainmfhocail ilsiollacha a chríochnaíonn ar -(e)ach, déantar -(a)í den -(e)ach, e.g., scornach, scornaí; cailleach, caillí.
Gabhann na hathruithe a luaitear faoi 2.1.4 leis an gcaolú faoi réir na n‑ainmfhocal seo a leanas:
1. -ea- go -ei-, e.g., beach, beiche (athraítear -ea- go -i- san ainmfhocal aonsiollach, e.g., beann, binne; cearc, circe; agus sa siolla neamhaiceanta d’ainmfhocail ilsiollacha, e.g., bruinneall, bruinnille; ficheall, fichille); agus
2. -ia- go -i- san fhocal scian, scine.

#2.3.3 An Tabharthach Uatha

Tá dhá fhoirm den tabharthach uatha ann i gcás ainmfhocail a chríochnaíonn ar chonsan leathan:

foirm is ionann agus foirm an ainmnigh uatha;
seanfhoirm leithleach nach n‑úsáidtear ach in abairtíní seanbhunaithe, e.g., cur i gcéill; cur dá chois; airgead ar láimh; bolg le gréin; imithe le gealaigh; cur de láimh; faoi bhois an chait; bíonn a chroí ar a bhois i gcónaí aige; ar éill; etc.

#2.3.4 An tIolra

Tá idir lagiolraí agus tréaniolraí sa díochlaonadh seo.

Tabhair faoi deara go bhfuil patrún an Dara Díochlaonadh le feiceáil i gcolún an ghinidigh uatha sna táblaí ina dhiaidh seo, is é sin, go gcríochnaíonn an ginideach uatha ar -e agus go gcaolaítear an consan deiridh más consan leathan é, agus i gcás ainmfhocail ilsiollacha a chríochnaíonn ar -(e)ach, go n‑athraítear -(e)ach go -(a)í.

Tréaniolraí

**Tábla 2H**Tréaniolraí sa Dara Díochlaonadh — Samplaí
Aicmí Tréaniolraí	Uatha		Iolra
Aicmí Tréaniolraí	Ainmneach	Ginideach	Gach Tuiseal
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -a san iolra agus a ndéantar coimriú, leathnú nó malartú ar a ngutaí	dabhach	daibhche	dabhcha
	roinn	roinne	ranna
	scian	scine	sceana
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -(e)anna san iolra	áit	áite	áiteanna
	blaosc	blaoisce	blaoscanna
	im	ime	imeanna
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -í san iolra Ainmfhocail ilsiollacha a chríochnaíonn ar chonsan caol san ainmneach uatha.	abairt	abairte	abairtí
	cáipéis	cáipéise	cáipéisí
	earráid	earráide	earráidí
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -(e)acha san iolra Ainmfhocail aonsiollacha, agus ainmfhocail ilsiollacha a chríochnaíonn ar chonsan caol san ainmneach uatha (seachas iníon a chríochnaíonn ar chonsan leathan).	bainis	bainise	bainiseacha
	iall	éille	iallacha
	iníon	iníne	iníonacha
	maidin	maidine	maidineacha
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -ta san iolra Roinnt ainmfhocail aonsiollacha a chríochnaíonn ar -l nó -n leathan san ainmneach uatha.	buíon	buíne	buíonta
	grian	gréine	grianta
	steall	steille	steallta
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -te san iolra Corr-ainmfhocal a chríochnaíonn ar -l nó -n caol san ainmneach uatha.	aill	aille	aillte
	bléin	bléine	bléinte
	linn	linne	linnte
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -e san iolra agus a dhéantar a choimriú	caingean	caingne	caingne
	coinneal	coinnle	coinnle
	foireann	foirne	foirne
	maighean	maighne	maighne
Ainmfhocail ilghnéitheacha	culaith	culaithe	cultacha
	gualainn	gualainne	guaillí
	sliabh	sléibhe	sléibhte
	uair	uaire	uaireanta

Lagiolraí

**Tábla 2I**Lagiolraí sa Dara Díochlaonadh — Samplaí
Aicmí Lagiolraí	Uatha		Iolra
Aicmí Lagiolraí	Ainmneach	Ginideach	Ainmneach	Ginideach
Ainmfhocail aonsiollacha agus ilsiollacha a chríochnaíonn ar chonsan leathan san ainmneach uatha agus a gcuirtear -a leo san ainmneach iolra gan aon athrú eile	amharclann	amharclainne	amharclanna	amharclann
	beach	beiche	beacha	beach
	dallóg	dallóige	dallóga	dallóg
	gealach	gealaí	gealacha	gealach
	girseach	girsí	girseacha	girseach
	maighdean	maighdine	maighdeana	maighdean
Ainmfhocail a leathnaítear agus a chríochnaíonn ar -a san ainmneach iolra	cill	cille	cealla	ceall
	deoir	deoire	deora	deor
	ealaín	ealaíne	ealaíona	ealaíon
	rinn	rinne	reanna	reann
Corr-ainmfhocal a chríochnaíonn ar chonsan caol san ainmneach uatha agus a chríochnaíonn ar -e san ainmneach iolra	ainimh	ainimhe	ainimhe	aineamh
	dúil	dúile	dúile	dúl
	glúin	glúine	glúine	glún
	súil	súile	súile	sú

#2.4 An Tríú Díochlaonadh

#2.4.1 An tUatha

Is leis an díochlaonadh seo a bhaineann ainmfhocail ilsiollacha a chríochnaíonn ar -áil, -aíl, -cht, -éir, -eoir, -irt, -óir, -úil, -úint, -úir (seachas i gcás ainmneacha tíortha atá sa Dara Díochlaonadh, e.g., an Ailgéir, an Bhrasaíl, an Iodáil).
Is leis an díochlaonadh seo freisin a bhaineann roinnt ainmfhocal a chríochnaíonn ar chonsan, leathan nó caol, san ainmneach uatha. I gcás na n‑ainmfhocal sin, críochnaíonn an ginideach uatha ar -a agus leathnaítear an consan deiridh más gá, e.g., buachaill, buachalla; gleann, gleanna (féach 2.1.5).

#2.4.2 An Ginideach Uatha

Mar a luadh in (b) thuas, críochnaíonn an ginideach uatha ar -a.
Is iondúil go n‑athraítear -io- go -ea- sa ghinideach uatha i gcás ainmfhocail aonsiollacha, e.g., crios, creasa; lios, leasa; ach cion (sa bhrí coir), ciona.
Ligtear an -t ar lár sa ghinideach uatha as ainmfhocail a chríochnaíonn ar -int, e.g., oiliúint, oiliúna (ach amháin sna heisceachtaí cogaint, coganta; cosaint, cosanta; seachaint, seachanta). Déantar -th- den -t i gcás ainmfhocail a chríochnaíonn ar -irt, e.g., imirt, imeartha.

#2.4.3 An tIolra

Tá idir lagiolraí agus tréaniolraí sa díochlaonadh seo.

Tabhair faoi deara go bhfuil patrún an Tríú Díochlaonadh le feiceáil i gcolún an ghinidigh uatha sna táblaí ina dhiaidh seo, is é sin, go gcríochnaíonn an ginideach uatha ar -a agus go leathnaítear an consan deiridh más consan caol é.

Tréaniolraí

**Tábla 2J**Tréaniolraí sa Tríú Díochlaonadh — Samplaí
Aicmí Tréaniolraí	Uatha		Iolra
Aicmí Tréaniolraí	Ainmneach	Ginideach	Gach Tuiseal
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -(a)í san iolra Ainmfhocail ilsiollacha (firinscneach seachas corrcheann, e.g., altóir, seanmóir) a chríochnaíonn ar -éir, -eoir, -óir, -úir, agus ainmfhocail ilsiollacha (baininscneach seachas corrcheann, e.g., bunreacht, comhlacht, complacht, gnólacht) a chríochnaíonn ar -cht, -irt, -úint san ainmneach uatha.	athnuachan	athnuachana	athnuachaintí
	bagairt	bagartha	bagairtí
	báicéir	báicéara	báicéirí
	beannacht	beannachta	beannachtaí
	dlíodóir	dlíodóra	dlíodóirí
	dochtúir	dochtúra	dochtúirí
	eisiúint	eisiúna	eisiúintí
	múinteoir	múinteora	múinteoirí
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -(e)anna san iolra Ainmfhocail fhirinscneacha ilsiollacha (seachas roinnt ainmfhocal atá baininscneach, e.g., cuid, dleacht, troid, uaim).	droim	droma	dromanna
	rang	ranga	ranganna
	troid	troda	troideanna
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -a san iolra agus a ndéantar coimriú, leathnú nó malartú ar a ngutaí	feadhain	feadhna	feadhna
	gamhain	gamhna	gamhna
	slios	sleasa	sleasa
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -acha san iolra Ainmfhocail ilsiollacha bhaininscneacha a chríochnaíonn ar -l, -n nó -r caol (eisceachtaí: anam, anama, anamacha; úim, úma, úmacha) san ainmneach uatha. Tabhair faoi deara gur mar sin a chumtar ginideach uatha ainmfhocal a chríochnaíonn ar -aíl freisin, e.g., feadaíl, feadaíola; sceamhaíl, sceamhaíola.	admháil	admhála	admhálacha
	barúil	barúla	barúlacha
	fíniúin	fíniúna	fíniúnacha
	onóir	onóra	onóracha
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -ta san iolra Ainmfhocail aonsiollacha a chríochnaíonn ar -l nó -n leathan (firinscneach) nó caol (baininscneach) san ainmneach uatha.	cion (sa bhrí coir)	ciona	cionta
	feoil	feola	feolta
	gleann	gleanna	gleannta
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -te san iolra	cluain	cluana	cluainte
	móin	móna	móinte
	táin	tána	táinte
Ainmfhocail ilghnéitheacha	anacair	anacra	anacraí
	buachaill	buachalla	buachaillí
	conradh	conartha	conarthaí
	maitheas	maitheasa	maitheasaí
	roth	rotha	rothaí

Lagiolraí

**Tábla 2K**Lagiolraí sa Tríú Díochlaonadh — Samplaí
Aicmí Lagiolraí	Uatha		Iolra
Aicmí Lagiolraí	Ainmneach	Ginideach	Ainmneach	Ginideach
Ainmfhocail ilghnéitheacha	béas	béasa	béasa	béas
	dreas	dreasa	dreasa	dreas
	mionn	mionna	mionnaí	mionn
	tréad	tréada	tréada	tréad
	treas	treasa	treasa	treas

#2.5 An Ceathrú Díochlaonadh

#2.5.1 An tUatha

Is leis an díochlaonadh seo a bhaineann ainmfhocail fhirinscneacha a chríochnaíonn ar -ín, díspeagthaí a chríochnaíonn ar -ín, formhór na n‑ainmfhocal a chríochnaíonn ar ghuta, agus líon beag ainmfhocail eile.
Is firinscneach freisin d’ainmneacha ceirde a chríochnaíonn ar -(a)í nó -aire, e.g., ceannaí, cócaire.
Is baininscneach d’ainmfhocail theibí a chríochnaíonn ar -e agus a chumtar ó aidiachtaí, e.g., airde, gile, saoirse.

#2.5.2 An Ginideach Uatha

Ní théann aon athrú foirme ar ainmfhocail an díochlaonta seo sa ghinideach uatha.
Is baininscneach de ghnáth don díspeagadh -ín, más focal baininscneach coitianta an bunfhocal. Tá eisceachtaí ann, e.g., paidir (bain.), paidrín (fir.); toit (bain.), toitín (fir.). Is mar ainmfhocal firinscneach, áfach, a dhíochlaontar gach díspeagadh sa ghinideach agus sa ghairmeach uatha, e.g., an bheainín bheag, teach an bheainín bhig, a bheainín bhig.
Tá roinnt ainmfhocal sa Díochlaonadh seo nach bhfuil aon uimhir iolra acu, e.g., cruach (sa bhrí miotal), dóthain, gorta, lucht (sa bhrí daoine), oiread, tobac.

#2.5.3 An tIolra

Tréaniolraí atá ag formhór mór na n‑ainmfhocal sa díochlaonadh seo.

Tabhair faoi deara go bhfuil patrún an Cheathrú Díochlaonadh le feiceáil i gcolún an uatha sa tábla ina dhiaidh seo, is é sin, gurb ionann foirm an ghinidigh uatha agus foirm an ainmnigh uatha.

Tréaniolraí

**Tábla 2L**Tréaniolraí sa Cheathrú Díochlaonadh — Samplaí
Aicmí Tréaniolraí	Uatha
Aicmí Tréaniolraí	Gach Tuiseal	Gach Tuiseal
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -(a)í san iolra Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -a, -e, -ín san uatha.	altra	altraí
	báidín	báidíní
	fáinne	fáinní
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -te san iolra Corr-ainmfhocal a chríochnaíonn ar -le, -ne san uatha.	baile	bailte
	sloinne	sloinnte
	tine	tinte
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -(i)the san iolra Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -(a)í, -aoi, -é san uatha (ní ghiorraítear -í- sna hainmfhocail aonsiollacha, seachas ní, nithe).	ainmhí	ainmhithe
	draoi	draoithe
	giúiré	giúiréithe
	rí	ríthe
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -nna san iolra Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -á, -ao, -eá, -eo, -ia, -ó, -ogha, -ú, -ua san uatha.	bogha	boghanna
	ceo	ceonna
	cnó	cnónna
	cú	cúnna
	grua	gruanna
	íomhá	íomhánna
	lao	laonna
	meá	meánna
	nia	nianna
Roinnt ainmfhocal a chríochnaíonn ar chonsan san uatha agus a gcuirtear -(e)anna leo san iolra gan aon athrú eile	bus	busanna
	seic	seiceanna
	téacs	téacsanna
Corr-ainmfhocal a chríochnaíonn ar -ite san iolra	comhrá	comhráite
	cró	cróite
	crú	crúite
	rá	ráite
	slua	sluaite
Ainmfhocail ilghnéitheacha	achainí	achainíocha
	airí	airíonna
	aithne	aitheanta
	aturnae	aturnaetha
	bó	ba (gin. iol. bó)
	cine	ciníocha
	claí	claíocha
	duine	daoine
	gabha	gaibhne
	gnó	gnóthaí
	oíche	oícheanta
	slí	slite
	teanga	teangacha

#2.6 An Cúigiú Díochlaonadh

#2.6.1 An tUatha

Is baininscneach d’fhormhór na n‑ainmfhocal sa díochlaonadh seo.
Is leis an díochlaonadh seo freisin a bhaineann roinnt ainmfhocal a chríochnaíonn ar chonsan caol nó ar ghuta san ainmneach uatha agus ar chonsan leathan (-ch, -d, -(n)n, -r) sa ghinideach uatha.

#2.6.2 An tIolra

Tréaniolraí atá ag formhór mór na n‑ainmfhocal atá sa díochlaonadh seo.

Tabhair faoi deara go bhfuil patrún an Chúigiú Díochlaonadh le feiceáil i gcolún an ghinidigh uatha sa tábla ina dhiaidh seo, is é sin, críochnaíonn an ginideach uatha ar na consain leathana -ch, -d, -(n)n, -r (seachas correisceacht, e.g., Nollaig, Nollag).

Tréaniolraí

**Tábla 2M**Tréaniolraí sa Chúigiú Díochlaonadh — Samplaí
Aicmí Tréaniolraí	Uatha		Iolra
Aicmí Tréaniolraí	Ainmneach	Ginideach	Gach Tuiseal
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -(e)acha san iolra Ainmfhocail bhaininscneacha a chríochnaíonn ar -il, -in, -ir san ainmneach uatha (eisceacht: siúr, siúrach). Sa ghinideach uatha, leathnaítear consan deiridh ainmfhocal aonsiollach, agus ainmfhocal eile nach ndéantar coimriú orthu, agus cuirtear -ach leo (eisceacht: cathaoir, cathaoireach). Coimrítear ainmfhocail ilsiollacha más guta gearr atá sa siolla deiridh acu agus cuirtear -(e)ach leo.	cathair	cathrach	cathracha
	draein	draenach	draenacha
	litir	litreach	litreach
	rial	rialach	rialacha
	traein	traenach	traenacha
	treoir	treorach	treoracha
	triail	trialach	trialacha
	uimhir	uimhreach	uimhreacha
Corr-ainmfhocal a chríochnaíonn ar -inn, -ir san ainmneach uatha, a leathnaítear sa ghinideach uatha agus a chríochnaíonn ar -(e)acha san iolra. (Eisceacht: bráthair, bráthar, bráithre.)	abhainn	abhann	aibhneacha
	máthair	máthar	máithreacha
	teorainn	teorann	teorainneacha
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -na, -ne san iolra Ainmfhocail bhaininscneacha a chríochnaíonn ar ghuta san ainmneach uatha agus ar -n sa ghinideach uatha (eisceachtaí: díle, díleann, dílí; lacha, lachan, lachain (gin. iol. lachan)).	ceathrú	ceathrún	ceathrúna
	comharsa	comharsan	comharsana (gin. iol. comharsana)
	ionga	iongan	ingne
	leite	leitean	—
	monarcha	monarchan	monarchana
	pearsa	pearsan	pearsana (gin. iol. pearsan)
Ainmfhocail a chríochnaíonn ar -idí san iolra Corr-ainmfhocal firinscneach a chríochnaíonn ar -d sa ghinideach uatha. Tabhair faoi deara go mbaineann daichead (daichid, daichidí) leis an gcéad díochlaonadh.	fiche (tabh. uatha fichid)	fichead	fichidí
	tríocha	tríochad	tríochaidí
	ceathracha	ceathrachad	ceathrachaidí
	caoga	caogad	caogaidí
	seasca	seascad	seascaidí
	seachtó	seachtód	seachtóidí
	ochtó	ochtód	ochtóidí
	nócha	nóchad	nóchaidí
Ainmfhocail ilghnéitheacha	bráid	brád	bráide
	cara	carad	cairde
	caora	caorach	caoirigh (gin. iol. caorach)
	Éire (tabh. uatha Éirinn)	Éireann	—
	namhaid	namhad	naimhde
	Nollaig	Nollag	Nollaigí

#2.7 Ainmfhocail Neamhrialta

Ní fhreagraíonn infhilleadh na n‑ainmfhocal seo a leanas d’aon cheann de na díochlaontaí:

**Tábla 2N**Ainmfhocail Neamhrialta — Samplaí
Uatha		Iolra
Ainmneach	Ginideach	Gach Tuiseal
bean	mná	mná (gin. iol. ban)
deirfiúr	deirfiúracha	deirfiúracha
deoch	deochanna	deochanna
dia	déithe	déithe
lá	lae	laethanta
leaba	leapa	leapacha
mí	míosa	míonna
olann	olla	olanna (gin. iol. olann)
talamh (fir.)	talaimh (fir.) talún (bain.)	tailte
teach	tí	tithe

# Caibidil 2 | An tAinmfhocal

#2.1 Ginearálta

#2.1.1 Na Díochlaontaí

#2.1.2 Na Tuisil

#2.1.3 An tIolra

#2.1.4 Caolú

#2.1.5 Leathnú

#2.1.6 Coimriú

#2.1.7 An Comhfhocal

#2.1.8 Gearrléiriú ar na Díochlaontaí

#2.2 An Chéad Díochlaonadh

#2.2.1 An tUatha

#2.2.2 An Ginideach Uatha

#2.2.3 An Gairmeach Uatha

#2.2.4 An tIolra

#2.3 An Dara Díochlaonadh

#2.3.1 An tUatha

#2.3.2 An Ginideach Uatha

#2.3.3 An Tabharthach Uatha

#2.3.4 An tIolra

#2.4 An Tríú Díochlaonadh

#2.4.1 An tUatha

#2.4.2 An Ginideach Uatha

#2.4.3 An tIolra

#2.5 An Ceathrú Díochlaonadh

#2.5.1 An tUatha

#2.5.2 An Ginideach Uatha

#2.5.3 An tIolra

#2.6 An Cúigiú Díochlaonadh

#2.6.1 An tUatha

#2.6.2 An tIolra

#2.7 Ainmfhocail Neamhrialta