Caibidil 7 | An Chopail

7.1 Ginearálta

Úsáidtear an chopail chun dhá fhocal nó dhá abairtín a cheangal le chéile.

Is ionann an leagan den chopail a úsáidtear san aimsir láithreach agus an leagan a úsáidtear san aimsir fháistineach. Ina theannta sin, is ionann an leagan den chopail a úsáidtear san aimsir chaite agus an leagan a úsáidtear san aimsir ghnáthchaite agus sa mhodh coinníollach. Tabhair faoi deara, más san aimsir chaite, san aimsir ghnáthchaite nó sa mhodh coinníollach atá faisnéis na habairte, nach gá go mbeadh aimsir na copaile agus aimsir fhaisnéis na habairte ag aontú le chéile. Féach 7.2 le haghaidh fhoirmeacha simplí na copaile.

7.1.1 Feidhmeanna na Copaile

Is iad príomhfheidhmeanna na copaile — 

  1. an t‑ainmní a aicmiú:

    Is sáraisteoir í.

    Is éan é an faoileán.

    Strainséirí is ea iad.

    Is fear é.

  2. an t‑ainmní a ionannú:

    Ba í Úna an bainisteoir.

    Is é Baile Átha Cliath príomhchathair na hÉireann.

  3. an t‑ainmní a cháiliú le faisnéis aidiachtach nó le frása a thosaíonn ar réamhfhocal:

    Nach deas é?

    Is fíor sin.

    Is leor cúig euro.

    Is as an Muileann gCearr di.

  4. ainmfhocal nó clásal a cháiliú le haidiacht, nó le hainmfhocal, móide forainmneach réamhfhoclach:

    Is maith léi an chispheil.

    Ní mór dó imeacht.

    An féidir leis é a dhéanamh?

    Is leor liom an méid sin.

    An cuimhin leat an teach sin?

    Is dona linn an briseadh seo.

  5. ainmfhocal a cháiliú le breischéim aidiachta:

    Tabhair leat an ceann is fearr leat.

    Bhí na milseáin ba dheise ite sular shroich mé an chóisir.

  6. úinéireacht nó gaol idir daoine a chur in iúl trína húsáid leis an réamhfhocal le:

    Ba liomsa é.

    Ní le Sorcha an ceann sin.

    Tóg ceann ar bith is leat.

    Is iníon le Seán ise.

    Is comhghleacaí le Cáit eisean.

  7. clásal a cháiliú le haidiacht:

    Is gearr go mbeidh a fhios againn.

    Is fada ó bhí sé ann.

    Is maith is eol duit é.

    Is iomaí duine a thagann an treo seo.

    B'fhada ag teacht é.

  8. béim a leagan ar chuid den abairt:

    Ní inniu ná inné a saolaíodh eisean.

    Is ag ceannach bainne a bhí mé.

    Is chun na Spáinne a chuaigh sí.

    Ní hí Muireann a chaill an eochair.

    Ba í Nóra a d’aistrigh é sin.

    Is aici a bhí an ceart.

    Níorbh é sin an cineál comórtais a bhí ann in 1998.

    Is inné a tháinig siad.

    Is é Peadar a dhéanfadh an beart dá mbeadh sé anseo.

  9. í a úsáid in abairtí a chuireann comparáid in iúl:

    Is troime bonn dhá phingin ná bonn pingine.

    Is gile an ghrian ná an ghealach agus ná na pláinéid.

    Ní lia tír ná nós.

    Nach treise dúchas ná oiliúint?

    Nárbh fhearr gluaisteán ná rothar?

7.2 Foirmeacha Simplí na Copaile agus Athruithe Tosaigh

  1. Is ionann foirm shimplí agus foirm den chopail nach bhfuil i gcumasc le forainmneach ceisteach, réamhfhocal nó cónasc.

  2. Leagtar amach anseo foirmeacha simplí na copaile:

    1. i bpríomhchlásal;

    2. i dtús fochlásail, seachas clásal coibhneasta;

    3. i gclásal coibhneasta díreach;

    4. i gclásal coibhneasta indíreach.

    Déantar na foirmeacha a scagadh de réir aimsire. I ngach cás, tugtar an aimsir láithreach agus an aimsir fháistineach ar dtús agus tugtar an aimsir chaite, an aimsir ghnáthchaite agus an modh coinníollach ina dhiaidh sin.

7.2.1 Foirmeacha Simplí i bPríomhchlásal

  1. An Aimsir Láithreach agus an Aimsir Fháistineach

    Sa tábla ina dhiaidh seo, leagtar amach an fhoirm dheimhneach, an fhoirm dhiúltach, an fhoirm cheisteach dheimhneach agus an fhoirm cheisteach dhiúltach den chopail san aimsir láithreach nó san aimsir fháistineach.

    Tábla 7A Foirmeacha Simplí i bPríomhchlásal — An Aimsir Láithreach agus an Aimsir Fháistineach
    An Aimsir Láithreach Agus An Aimsir Fháistineach
    roimh gach consan agus gach guta
    Deimhneach is
    • Is talamh maith anois é.
    • Ealaíontóir maith is ea ise.
    Diúltach ní
    • Ní bia bainne is ní bainne bláthach.
    • Ní hé a d’inis an bhréag sin.
    Ceisteach Deimhneach an
    • An í Bríd an múinteoir?
    • An fada go dtiocfaidh sé?
    Ceisteach Diúltach nach
    • Nach (é) Seán atá ina mhúinteoir?
    • Nach (í) Siobhán a bheidh ann amárach?

  2. An Aimsir Chaite, an Aimsir Ghnáthchaite agus an Modh Coinníollach

    Leanann séimhiú foirmeacha na copaile san aimsir chaite, san aimsir ghnáthchaite agus sa mhodh coinníollach. Úsáidtear ba nó b' san aimsir chaite, san aimsir ghnáthchaite nó sa mhodh coinníollach mar seo a leanas:

    1. Cuirtear ba roimh chonsan nó roimh fh- + consan i ngach cás, e.g., Ba mhúinteoir lách é; Ba fhreagra cruinn é.

    2. Cuirtear ba roimh ghuta nó roimh fh- + guta sna cásanna seo a leanas:

      1. na forainmnigh é, í, ea, éard, eisean, ise, iad agus iadsan, e.g., Ba iad a bhuaigh an corn;

      2. réamhfhocail, e.g., Ba ar theacht i bhfeidhm an Achta a tharla sé;

      3. forainmnigh réamhfhoclacha, e.g., Ba ann a bhí sé;

      4. dobhriathra nach dobhriathra aidiachtacha iad, e.g., Ba arú inné a d’ith siad an cáca.

    3. Cuirtear b' roimh ghuta nó roimh fh- + guta sna cásanna seo a leanas:

      1. ainmfhocail, e.g., B’innealtóir maith í;

      2. aidiachtaí, e.g., B’fhearúil an duine é;

      3. na forainmnigh thaispeántacha eo, in agus iúd, e.g., B’in é é; B’eo amach é.

      4. dobhriathra aidiachtacha, e.g., B’annamh a dhéanadh sé é.

    4. Ceadaítear na foirmeacha ba nó ab a úsáid roimh an bhforainmneach neodrach ea i lár abairt atá san aimsir chaite, san aimsir ghnáthchaite nó sa mhodh coinníollach, e.g., Saighdiúirí ab ea iad nó Saighdiúirí ba ea iad.

    Sa tábla thíos, leagtar amach an fhoirm dheimhneach den chopail i bpríomhchlásal atá san aimsir chaite, san aimsir ghnáthchaite nó sa mhodh coinníollach.

    Tábla 7B Foirmeacha Simplí i bPríomhchlásal — An Aimsir Chaite, an Aimsir Ghnáthchaite agus an Modh Coinníollach — An Fhoirm Dheimhneach
    An Aimsir Chaite, An Aimsir Ghnáthchaite Agus An Modh Coinníollach — Deimhneach
    roimh chonsan nó roimh fh- + consan roimh ghuta nó roimh fh- + ghuta
    ba b' ba (ab)
    • Ba mhian liomsa labhairt.
    • Ba fhlaithiúil go deo a chaith siad liom.
    • Ba bheag an chabhair dom é dá bhfaighinn in am é fiú.
    • B'álainn an pictiúr é mura mbeadh an polla sin sa chúlra.
    • B'aoibhinn linn a bheith ag éisteacht leis gach oíche.
    • B'eol dúinn go dtéadh sí an cóngar nuair a bhíodh sé tirim.
    • Ba é an Rúnaí a cheartódh é sa chás sin.
    • Ceannaire maith ba/ab ea í siúd.
    • Ba aici a bhí an ceart.
    • Ba as Gaillimh é.
    • Ba ó Bhaile Átha Cliath í.

    Sa tábla thíos, leagtar amach an fhoirm dheimhneach den chopail i bpríomhchlásal atá san aimsir chaite, san aimsir ghnáthchaite nó sa mhodh coinníollach.

    Tábla 7C Foirmeacha Simplí i bPríomhchlásal — An Aimsir Chaite, an Aimsir Ghnáthchaite agus an Modh Coinníollach — An Fhoirm Dhiúltach agus an Fhoirm Cheisteach
    An Aimsir Chaite, An Aimsir Ghnáthchaite Agus An Modh Coinníollach
    roimh chonsan nó roimh fh- + consan roimh ghuta nó roimh fh- + ghuta
    Diúltach níor Níor mhaith léi go dtarlódh sé sin. níorbh Níorbh aon dóithín é.
    Ceisteach Deimhneach ar Ar dheacair leat é? arbh Arbh fhearr é mar atá sé?
    Ceisteach Diúltach nár Nár dhána an mhaise dó é! nárbh Nárbh é an diabhal é?

7.2.2 Foirmeacha Simplí i dtús Fochlásail, seachas Clásal Coibhneasta

  1. An Aimsir Láithreach agus an Aimsir Fháistineach

    Úsáidtear gur nó gurb san aimsir láithreach nó san aimsir fháistineach mar seo a leanas:

    1. Cuirtear gur roimh chonsan i ngach cás, e.g., Is dóigh leo gur teagascóir gairmiúil é Cian.

    2. Cuirtear gur roimh ghuta sna cásanna seo a leanas:

      1. ainmfhocail (seachas ainmfhocail sna frásaí copaile réamhfhoclacha a luaitear faoi gurb thíos), e.g., Is dóigh liom gur áit dheas an t‑óstán sin; Síleann an tAire gur acmhainn theoranta an ciste sin; Dúirt sí gur oifigeach maith é;

      2. réamhfhocail, e.g., Deir sí gur ag an rince a bheidh sí;

      3. forainmnigh réamhfhoclacha, e.g., Dúradh liom gur uait a tháinig an leabhar sin;

      4. dobhriathra (seachas amhlaidh) nach dobhriathra aidiachtacha iad, e.g., Síltear gur amach anseo atá i gceist; Tuigtear dom gur amuigh sa ghairdín atá an ceiliúradh ar bun;

      5. na forainmnigh é, í, eisean, ise, iad agus iadsan más gníomhaí nó cuspóir ainm bhriathartha an forainmneach, e.g., Síleann sí gur é a bhailiú is fearr; Dar leis gur iad a fhoilsiú is fearr.

    3. Cuirtear gurb roimh ghuta sna cásanna seo a leanas:

      1. aidiachtaí, e.g., Sílim gurb iontach an deis duit é; Ceapaim gurb eolach an bhean í;

      2. amhlaidh (gurb amhlaidh), nó dobhriathra aidiachtacha (go hard, gurb ard; go hannamh, gurb annamh), e.g., Measaim gurb amhlaidh atá; Sílim gurb annamh a tharlaíonn a leithéid;

      3. na forainmnigh é, í, ea, eisean, ise, iad agus iadsan nuair nach gníomhaí ná cuspóir ainm bhriathartha an forainmneach, e.g., Deir sí gurb í a hiníon í; Dar le hAoife gurb eisean a rinne é; Dúirt sise gurb é Sorcha an t‑ainm a bhí uirthi féin; D’admhaigh sí gurb í féin a rinne é;

      4. na forainmnigh thaispeántacha eo, in agus iúd, e.g., Deir sí gurb in é an fear;

      5. na frásaí copaile réamhfhoclacha seo a leanas: acmhainn do, áil le, aitheanta do, aithnid do, eagal do/le, éadáil le, ealaín do, éigean do, eol do, oircheas do, e.g., Dar leo gurb acmhainn dóibh teach a cheannach;

      6. na focail ar leith seo: áibhéil, éard, ionadh, iontas agus ualach, e.g., Dúirt sé liom gurb ionadh leis an ní a tharla.

    Sa tábla ina dhiaidh seo, leagtar amach an fhoirm dheimhneach agus an fhoirm dhiúltach den chopail i dtús fochlásal (seachas clásal coibhneasta) atá san aimsir láithreach nó san aimsir fháistineach.

    Tábla 7D Foirmeacha Simplí i dtús Fochlásail, seachas Clásal Coibhneasta — An Aimsir Láithreach agus an Aimsir Fháistineach
    An Aimsir Láithreach agus An Aimsir Fháistineach
    roimh chonsan roimh ghuta
    gur gur gurb
    Deimhneach
    • Ceapann siad gur múinteoir maith é Seán.
    • Is dóigh liom gur tráthnóna amárach a bheidh an cruinniú ann.
    • Ceapann siad gur altra é.
    • Sílim gur acu a bheidh an bua.
    • Is dóigh leis gurb álainn an lá é.
    • Ní dóigh liom gurb ionann iad.
    • Ní foláir gurb acmhainn dóibh.
    • Más rud é gurb éigean dóibh.
    nach
    Diúltach
    • Deir sé nach amárach a bheidh an cluiche ar siúl.
    • Tuigimid nach é deireadh an domhain é má chaillimid.
    • Síleann siad nach taighdeoir maith é.
    • Dar liom nach cuan sábháilte é.

  2. An Aimsir Chaite, an Aimsir Ghnáthchaite agus an Modh Coinníollach

    Leanann séimhiú foirmeacha na copaile san aimsir chaite, san aimsir ghnáthchaite agus sa mhodh coinníollach. Tá rogha ann i gcás na bhfoirmeacha deimhneacha — féach (a) agus (b) ina dhiaidh seo.

    1. gur nó gurbh

      Úsáidtear na foirmeacha deimhneacha gur nó gurbh san aimsir chaite, san aimsir ghnáthchaite nó sa mhodh coinníollach mar seo a leanas:

      1. Cuirtear gur roimh chonsan nó roimh fh- + consan i ngach cás, e.g., D’ainneoin an méid a d’impigh sí air, níor dhóigh leis gur chóir an madra a choinneáil.

      2. Cuirtear gurbh roimh ghuta nó roimh fh- + guta i ngach cás, e.g., Creidtear gurbh ealaíontóir cumasach ab ea é; Dúirt sé gurbh iomaí cleas glic a d’imir Seán air.

      Sa tábla thíos, leagtar amach an fhoirm dheimhneach den chopail i bpríomhchlásal atá san aimsir chaite, san aimsir ghnáthchaite nó sa mhodh coinníollach.

      Tábla 7E Foirmeacha Simplí i dtús Fochlásail, seachas Clásal Coibhneasta — An Aimsir Chaite, an Aimsir Ghnáthchaite agus an Modh Coinníollach — gur agus gurbh
      An Aimsir Chaite, An Aimsir Ghnáthchaite agus An Modh Coinníollach
      roimh chonsan nó roimh fh- + consan roimh ghuta nó roimh fh- + ghuta
      gur gurbh
      Deimhneach
      • Dúirt Eoin gur cheart é a dhíol.
      • Cheapamar gur fhlaithiúil an duine ab ea é.
      • Dhearbhaigh sé gurbh fhéimheach é.
      • Dúirt sí gurbh é leas an phobail é.

    2. go mba nó go mb'

      Tá sé de rogha freisin na foirmeacha deimhneacha go mba nó go mb' a úsáid san aimsir chaite, san aimsir ghnáthchaite nó sa mhodh coinníollach mar seo a leanas:

      1. Cuirtear go mba roimh chonsan nó roimh fh- + consan i ngach cás, e.g., Cé gur impigh sí air, níor dhóigh leis go mba chóir an madra a choinneáil.

      2. Cuirtear go mba roimh ghuta nó roimh fh- + guta sna cásanna seo a leanas:

        • na forainmnigh é, í, ea, eisean, ise, iad agus iadsan, e.g., Ba dhóigh liomsa go mba iad an fhoireann ab fhearr ar an lá;

        • réamhfhocail, e.g., Mheas mé go mba ar an mbád a tháinig siad;

        • forainmnigh réamhfhoclacha, e.g., Shíl mé go mba ann dó;

        • dobhriathra nach dobhriathra aidiachtacha iad, e.g., Dúirt sé go mba arú inné a réitigh sí an dinnéar.

      3. Cuirtear go mb' roimh ghuta nó roimh fh- + guta sna cásanna seo a leanas:

        • ainmfhocail, e.g., Bronnadh teastas uirthi á rá go mb’altra cáilithe in Éirinn í;

        • aidiachtaí, e.g., Dúirt na gasúir go mb’aoibhinn leo an cáca milis;

        • na forainmnigh thaispeántacha eo, in agus úd, e.g., Dúirt sé go mb’in a raibh aige;

        • dobhriathra aidiachtacha, e.g., Dúirt sé go mb’annamh a théadh sé ann.

      Sa tábla thíos, leagtar amach an fhoirm dheimhneach den chopail i bpríomhchlásal atá san aimsir chaite, san aimsir ghnáthchaite nó sa mhodh coinníollach.

      Tábla 7F Foirmeacha Simplí i dtús Fochlásail, seachas Clásal Coibhneasta — An Aimsir Chaite, an Aimsir Ghnáthchaite agus an Modh Coinníollach — go mba agus go mb'
      An Aimsir Chaite, an Aimsir Ghnáthchaite agus an Modh Coinníollach
      roimh chonsan nó roimh fh- + consan roimh ghuta nó roimh fh- + ghuta
      go mba go mba nó go mb'
      Deimhneach
      • Dúirt Eoin go mba cheart é a dhíol.
      • Sílim go mba fhliúit dhaor a cheannaigh sé.
      • Dhearbhaigh sé go mb'fhéimheach é.
      • Dúirt sí go mba é leas an phobail é.

    3. nár nó nárbh

      Úsáidtear na foirmeacha diúltacha nár agus nárbh san aimsir chaite, san aimsir ghnáthchaite nó sa mhodh coinníollach mar seo a leanas:

      1. Cuirtear nár roimh chonsan nó roimh fh- + consan i ngach cás, e.g., Bhí mise den tuairim nár mhiste leis cabhrú leat.

      2. Cuirtear nárbh roimh ghuta nó roimh fh- + guta i ngach cás, e.g., Ba léir nárbh ionann an dá stoca ar chor ar bith.

      Sa tábla thíos, leagtar amach an fhoirm dhiúltach den chopail i bpríomhchlásal atá san aimsir chaite, san aimsir ghnáthchaite nó sa mhodh coinníollach.

      Tábla 7G Foirmeacha Simplí i dtús Fochlásail, seachas Clásal Coibhneasta — An Aimsir Chaite, an Aimsir Ghnáthchaite agus an Modh Coinníollach — nár agus nárbh
      An Aimsir Chaite, an Aimsir Ghnáthchaite agus an Modh Coinníollach
      roimh chonsan nó roimh fh- + consan roimh ghuta nó roimh fh- + ghuta
      nár nárbh
      Deimhneach
      • Ba léir nár dhochtúir cáilithe é.
      • Dúirt sí nár fhlichshneachta ceart é.
      • Dúirt sé nárbh fhéidir é a dhéanamh.
      • Nárbh iontach an clár faisnéise é sin?

7.2.3 Foirmeacha Simplí i gClásal Coibhneasta Díreach

  1. An Aimsir Láithreach agus an Aimsir Fháistineach

    Sa tábla thíos, leagtar amach an fhoirm dheimhneach agus an fhoirm dhiúltach den chopail i gclásal coibhneasta díreach atá san aimsir láithreach nó san aimsir fháistineach.

    Tábla 7H Foirmeacha Simplí i gClásal Coibhneasta Díreach — An Aimsir Láithreach agus an Aimsir Fháistineach
    An Aimsir Láithreach agus an Aimsir Fháistineach
    roimh gach consan agus gach guta
    Deimhneach is
    • Labhair leis an bhfear sin is uncail leat.
    • An bhean is cara leat a d’eagraigh é.
    Diúltach nach
    • Ní cheadófar d’aon duine nach ball é nó í fanacht sa seomra.
    • Céard faoi na daoine nach comhaltaí iad?

  2. An Aimsir Chaite, an Aimsir Ghnáthchaite agus an Modh Coinníollach

    Sa tábla thíos, leagtar amach an fhoirm dheimhneach agus an fhoirm dhiúltach den chopail i gclásal coibhneasta díreach atá san aimsir chaite, san aimsir ghnáthchaite nó sa mhodh coinníollach.

    Tábla 7I Foirmeacha Simplí i gClásal Coibhneasta Díreach — An Aimsir Chaite, an Aimsir Ghnáthchaite agus an Modh Coinníollach
    An Aimsir Chaite, an Aimsir Ghnáthchaite agus an Modh Coinníollach
    roimh chonsan nó roimh fh- + consan roimh ghuta nó roimh fh- + ghuta
    Deimhneach ba
    • Cad é ba mhaith leat?
    • Sin an carr ba cheart duit a cheannach.
    		ab
    • Sin rud ab éasca a rá.
    • Má bhí leabhar ann riamh ab fhiú a léamh, seo é.
    Diúltach nár
    • Níor dhóigh siad aon bhreosla nár ghual (é).
    • Níor ceannaíodh bó nár bhó mhaith (í).
    		nárbh
    • Is é sin an Teachta nárbh Aire riamh (é).
    • Níor cheannaigh siad úlla nárbh úlla dearga (iad).

7.2.4 Foirmeacha Simplí i gClásal Coibhneasta Indíreach

  1. An Aimsir Láithreach agus an Aimsir Fháistineach

    Sa tábla thíos, leagtar amach an fhoirm dheimhneach agus an fhoirm dhiúltach den chopail i gclásal coibhneasta indíreach atá san aimsir láithreach nó san aimsir fháistineach.

    Tábla 7J Foirmeacha Simplí i gClásal Coibhneasta Indíreach — An Aimsir Láithreach agus an Aimsir Fháistineach
    An Aimsir Láithreach agus an Aimsir Fháistineach
    roimh chonsan roimh ghuta
    Deimhneach ar
    • Ná bac leis sin; sin eolas ar cuma faoi.
    • Is é sin an té ar dó an leabhar.
    		arb
    • Is í sin an bhean arb iriseoir a deartháir.
    • An bhfuil an té arb eol dó an freagra sa seomra?
    Diúltach nach
    • Cár imigh an duine nach féidir labhairt leis?
    • Is iad sin na daoine nach mian leo leanúint ar aghaidh.
    		nach
    • Is í sin an bhean nach iriseoir a deartháir.
    • Sin é an t‑aisteoir nach eol dó a chuid línte.

  2. An Aimsir Chaite, an Aimsir Ghnáthchaite agus an Modh Coinníollach

    Sa tábla thíos, leagtar amach an fhoirm dheimhneach agus an fhoirm dhiúltach den chopail i gclásal coibhneasta indíreach atá san aimsir chaite, san aimsir ghnáthchaite nó sa mhodh coinníollach.

    Tábla 7K Foirmeacha Simplí i gClásal Coibhneasta Indíreach — An Aimsir Chaite, an Aimsir Ghnáthchaite agus an Modh Coinníollach
    An Aimsir Chaite, an Aimsir Ghnáthchaite agus an Modh Coinníollach
    roimh chonsan nó roimh fh- + consan roimh ghuta nó roimh fh- + ghuta
    Deimhneach ar Sin í an bhean ar mhór aici do chabhair. arbh Léigh sí gach leabhar arbh fhiú trácht air.
    Diúltach nach Cá bhfuil na daoine nár mhaith leo labhairt? nárbh Ba dhána iad na páistí nárbh áil leo dul ar scoil.

7.2.5 Athruithe Tosaigh i nDiaidh na Copaile

  1. An Aimsir Láithreach agus an Aimsir Fháistineach

    1. Ní dhéantar aon athrú tosaigh i ndiaidh na bhfoirmeacha seo a leanas den chopail:

      1. an fhoirm dheimhneach den chopail is, e.g., Is bréag é;

      2. an fhoirm cheisteach dheimhneach an, e.g., An cuimhin leat an cluiche sin?;

      3. an fhoirm cheisteach dhiúltach nach, e.g., Nach buachaill atá ann?

    2. Cuirtear h roimh ghuta i ndiaidh an leagain dhiúltaigh den chopail ní:

      1. ar na forainmnigh é, í, ea, iad, eo, in agus iúd, e.g., Ní hiad a ghoid do mhála; Ní hin é mo theachsa;

      2. ar na haidiachtaí seo: amháin, aon, ionann, iondúil, e.g., Ní hionann an dá chás;

      3. ar na dobhriathra seo: amhlaidh, annamh, e.g., Ní hannamh dó a bheith luath;

      4. ar na frásaí copaile réamhfhoclacha seo: acmhainn do, áil le, aitheanta do, aithnid do, eagal do/le, éadáil le, ealaín do, éigean do, eol do, oircheas do, e.g., Ní hacmhainn dó bille eile a íoc;

      5. ar na focail ar leith seo: áibhéil, éard, ionadh, iontas agus ualach, e.g., Ní hionadh ar bith é go gcuireann siad fáilte roimh chách;

      6. i gcorr-sheanfhocal, e.g., Ní heolas go haontíos; Ní haithne go haontíos.

    3. Ní chuirtear h roimh ghuta i ndiaidh an leagain dhiúltaigh den chopail ní:

      1. ar ainmfhocail i gcoitinne, e.g., Ní eagrán nua den pháipéar atá á léamh agat;

      2. ar aidiachtaí i gcoitinne, e.g., Ní uaigneach fear i gcomhluadar;

      3. ar dhobhriathra ach amháin amhlaidh, annamh, e.g., Ní inné a tharla an timpiste; Ní ansin a thit mé.

      Sa tábla thíos, leagtar amach na hathruithe tosaigh a dhéantar ar ghuta i ndiaidh an leagain dhiúltaigh den chopail ní.

      Tábla 7L Athruithe Tosaigh i ndiaidh an Leagain Dhiúltaigh den Chopail ní
      Athruithe Tosaigh ar Ghuta i nDiaidh an Leagain Dhiúltaigh den Chopail ní
      Cuirtear h roimh ghuta i ndiaidh ní Ní chuirtear h roimh ghuta i ndiaidh ní
      ar na forainmnigh seo: é, í, ea, iad, eo, in, iúd ar ainmfhocail i gcoitinne
      ar na haidiachtaí seo: amháin, aon, ionann, iondúil ar aidiachtaí i gcoitinne
      ar na dobhriathra seo: amhlaidh, annamh ar dhobhriathra (ach amháin amhlaidh, annamh)
      ar na frásaí copaile réamhfhoclacha seo: acmhainn do, áil le, aitheanta do, aithnid do, éadáil le, eagal do/le, ealaín do, éigean do, eol do, oircheas do
      ar na focail ar leith seo: áibhéil, éard, ionadh, iontas, ualach
      i gcorr-sheanfhocal

  2. An Aimsir Chaite, an Aimsir Ghnáthchaite agus an Modh Coinníollach

    Leanann séimhiú foirmeacha na copaile san aimsir chaite, san aimsir ghnáthchaite agus sa mhodh coinníollach, e.g., Ba dheas liom an seans a bheith faighte againn; Níor bheag an méid a bhí le scrúdú.

7.3 Foirmeacha Cumaisc na Copaile

7.3.1 Forainmnigh Cheisteacha i gcumasc leis an gCopail

  1. An Aimsir Láithreach agus an Aimsir Fháistineach

    Sa tábla thíos, leagtar amach samplaí d’fhorainmnigh cheisteacha i gcumasc leis an gcopail san aimsir láithreach nó san aimsir fháistineach (féach 8.5.4).

    Tábla 7M Forainmnigh Cheisteacha i gcumasc leis an gCopail — An Aimsir Láithreach agus an Aimsir Fháistineach
    An Aimsir Láithreach agus an Aimsir Fháistineach
    roimh chonsan roimh ghuta
    cá Cá miste duit? Cárb as é?/Cárb as duit?
    cé Cé dó a dtabharfaidh sé é? Cérb iad?

  2. An Aimsir Chaite, an Aimsir Ghnáthchaite agus an Modh Coinníollach

    Sa tábla thíos, leagtar amach samplaí d’fhorainmnigh cheisteacha i gcumasc leis an gcopail san aimsir chaite, san aimsir ghnáthchaite nó sa mhodh coinníollach.

    Tábla 7N Forainmnigh Cheisteacha i gcumasc leis an gCopail — An Aimsir Chaite, an Aimsir Ghnáthchaite agus an Modh Coinníollach
    An Aimsir Chaite, an Aimsir Ghnáthchaite agus an Modh Coinníollach
    roimh chonsan nó roimh fh- + consan roimh ghuta nó roimh fh- + ghuta
    cá Cár thairbhe duit é? Cárbh aois é?
    cé Cér díobh í? Cérbh é an fear sin?

    Tabhair faoi deara nach n‑úsáidtear an cumasc cérbh ach roimh é, í, eisean, ise, iad agus iadsan. Ní dhéantar cumasc idir cé agus na foirmeacha ab nó ba den chopail nuair nach forainmneach pearsanta a leanann cé: cérbh é; ach cé ab fhearr?; cé ba chaptaen oraibh?

7.3.2 Réamhfhocail i gcumasc leis an gCopail

  1. An Aimsir Láithreach agus an Aimsir Fháistineach

    Sa tábla thíos, leagtar amach samplaí de réamhfhocail i gcumasc leis an gcopail san aimsir láithreach nó san aimsir fháistineach.

    Tábla 7O Réamhfhocail i gcumasc leis an gCopail — An Aimsir Láithreach agus an Aimsir Fháistineach
    An Aimsir Láithreach agus an Aimsir Fháistineach
    roimh chonsan roimh ghuta
    de/do Cuirfear deireadh leis an imscrúdú an tréimhse dar críoch an 1ú lá de mhí Iúil. Tá aithne agam ar bhean darb ainm Máire Ní Chiarragáin.
    faoi Cé acu dlí an dlí faoinar féidir í a chúiseamh? Is ábhar é sin faoinarb éasca labhairt.
    i Is í sin an oifig inar mian léi a bheith ag obair. Is foirgneamh é sin inarb annamh ar cuairt é.
    le Is iomaí córas atá ar fáil lenar féidir rialú a dhéanamh. Dúirt sí a rogha rud, ar neamhchead don té lenarb olc.
    ó Beidh siad i scríbhinn nó i bhfoirm ónar féidir taifead scríofa a tháirgeadh. Bhí sé i dteannta an dreama ónarb áil leis teitheadh.
    trí Faightear réidh le gach meán eile trínar féidir aon ní den sórt sin a scriosadh. Cén fhoirmle atá agat trínarb éasca an cheist a fhreagairt?

  2. An Aimsir Chaite, an Aimsir Ghnáthchaite agus an Modh Coinníollach

    Sa tábla thíos, leagtar amach samplaí de réamhfhocail i gcumasc leis an gcopail san aimsir chaite, san aimsir ghnáthchaite nó sa mhodh coinníollach.

    Tábla 7P Réamhfhocail i gcumasc leis an gCopail — An Aimsir Chaite, an Aimsir Ghnáthchaite agus an Modh Coinníollach
    An Aimsir Chaite, an Aimsir Ghnáthchaite agus an Modh Coinníollach
    roimh chonsan nó roimh fh- + consan roimh ghuta nó roimh fh- + ghuta
    de/do Cuireadh iniúchadh i gcrích don bhliain dar chríoch an 8 Márta 1998. Is buachaill darbh ainm Gearóid a bhí i láthair.
    faoi Liostaíodh na coinníollacha faoinar chomhaltaí iad na daoine sin. Luadh an dáta faoinarbh fhéidir litir a chur faoi bhráid an Aire.
    i D’fhéadfaí an cás a éisteacht i gcás inar fhreagróir an duine sin. Is cás é sin inarbh fhostaí d’úinéir na feithicle a cúisíodh.
    le Is í sin an eagraíocht lenar ghníomhaire é. Sin í an fhoireann lenarbh áil liom imirt.
    ó Chuaigh sé ar ais go dtí an tír ónar dhíbeartach é. Tabhair faisnéis dom faoin iasacht agus faoin dáta ónarbh iníoctha í.
    trí Bhí fóram ann trínar ghnách leis an bhfoireann ceisteanna a ardú. Dúnadh an tollán trínarbh fhéidir tiomáint.

7.3.3 Cónaisc i gcumasc leis an gCopail

  1. An Aimsir Láithreach agus an Aimsir Fháistineach

    Sa tábla thíos, leagtar amach samplaí de chónaisc i gcumasc leis an gcopail san aimsir láithreach nó san aimsir fháistineach.

    Tábla 7Q Cónaisc i gcumasc leis an gCopail — An Aimsir Láithreach agus an Aimsir Fháistineach
    An Aimsir Láithreach agus an Aimsir Fháistineach
    roimh chonsan roimh ghuta
    sula Sular féidir leis carr a cheannach, caithfidh sé airgead a shábháil. Sularb eol di é a bheith ann, beidh an cat imithe.
    ó Ós rud é gur agat atá eochracha an chairr, is tú a rachaidh chuig an siopa. Ós aici a bheidh an seomra, caithfidh sí féin é a réiteach.

  2. An Aimsir Chaite, an Aimsir Ghnáthchaite agus an Modh Coinníollach

    Sa tábla thíos, leagtar amach samplaí de chónaisc i gcumasc leis an gcopail san aimsir chaite, san aimsir ghnáthchaite nó sa mhodh coinníollach.

    Tábla 7R Cónaisc i gcumasc leis an gCopail — An Aimsir Chaite, an Aimsir Ghnáthchaite agus an Modh Coinníollach
    An Aimsir Chaite, an Aimsir Ghnáthchaite agus an Modh Coinníollach
    roimh chonsan nó roimh fh- + consan roimh ghuta nó roimh fh- + ghuta
    sula Ba ghá dó síniú a bhainisteora a fháil sular cheadmhach dó saoire a ghlacadh. Sularbh fhéidir liom imeacht, dúnadh an geata.
    ó Tháinig ann don choigilteas ó ba lú an caiteachas ná mar a bhíothas ag súil. Ó ba ann dó, níorbh fhéidir é a shéanadh.

7.3.4 má i gcumasc leis an gCopail

Úsáidtear má san aimsir láithreach, san aimsir fháistineach, san aimsir chaite agus san aimsir ghnáthchaite.

  1. An Aimsir Láithreach agus an Aimsir Fháistineach

    Sa tábla thíos, leagtar amach samplaí de má i gcumasc leis an gcopail san aimsir láithreach nó san aimsir fháistineach.

    Tábla 7S má i gcumasc leis an gCopail — An Aimsir Láithreach agus an Aimsir Fháistineach
    An Aimsir Láithreach agus an Aimsir Fháistineach
    roimh chonsan roimh ghuta
    Deimhneach más
    • Más mian leat imeacht, is féidir leat.
    • Más mall, is mithid.
    		más
    • Fan sa bhaile, más amhlaidh is fearr leat é.
    • Más é Séamas atá ann, abair leis teacht anseo.
    Diúltach mura
    • Mura mian léi fanacht, ní gá di.
    • Tabhair sampla eile dom, mura miste leat.
    		murab
    • Bean ard ab ea í, murab ionann agus Cáit.
    • Murab áil leis éisteacht, ní gá dó.

  2. An Aimsir Chaite agus an Aimsir Ghnáthchaite

    Sa tábla thíos, leagtar amach samplaí de má i gcumasc leis an gcopail san aimsir chaite nó san aimsir ghnáthchaite. Is iad na rialacha atá i bhfeidhm maidir le húsáid ba agus b' atá i bhfeidhm anseo freisin (féach 7.2.1B).

    Tábla 7T má i gcumasc leis an gCopail — An Aimsir Chaite agus an Aimsir Ghnáthchaite
    An Aimsir Chaite agus an Aimsir Ghnáthchaite
    roimh chonsan nó roimh fh- + consan roimh ghuta nó roimh fh- + ghuta
    má ba má b' má ba
    Deimhneach Má ba dhuine macánta é, b’ait an gnó a bhí ar siúl aige. Má b'fhear aitheanta é, ní raibh a fhios agam é. Má ba í a bhí ann, níor aithin sí mé.
    murar murarbh
    Diúltach
    • Murar chomhalta cláraithe é, ní raibh aon seans aige.
    • Murar shíntiúsóir cláraithe í, ní bhfaigheadh sí an iris sa phost.
    • Murarbh éan é, b’ialtóg a bhí ann.
    • Ní bhíodh sí ag imirt murarbh áil léi féin é.

7.3.5 dá agus an Chopail

Sa tábla thíos, leagtar amach samplaí de dá leis an gcopail. Is sa mhodh coinníollach amháin a úsáidtear dá. Is iad na rialacha atá i bhfeidhm maidir le húsáid ba agus b' atá i bhfeidhm anseo freisin (féach 7.2.1B).

Tábla 7U dá agus an Chopail — An Modh Coinníollach
An Modh Coinníollach
roimh gach consan agus gach guta
Dá + ba → Dá mba nó Dá mb'
  • Dá mba mhaith leat é, d’fhéadfainn é a fháil duit.
  • Dá mba é d’athair a déarfadh sin, chreidfinn é.
  • Dá mb'fhear saibhir é, thabharfadh sé síntiús fial uaidh.
  • Dá mba fhreastalaí í, bheadh sí ag obair ar an deireadh seachtaine.

7.4 An Modh Foshuiteach

Sa tábla thíos, leagtar amach foirmeacha na copaile sa mhodh foshuiteach, aimsir láithreach nó aimsir fháistineach. Ní gnách an chopail a úsáid sa mhodh foshuiteach caite.

Tábla 7V An Modh Foshuiteach — An Aimsir Láithreach agus an Aimsir Fháistineach
An Modh Foshuiteach
roimh chonsan roimh ghuta
Deimhneach gura
  • {Table7V-Gura-example1_ga}
  • {Table7V-Gura-example2_ga}
  • {Table7V-Gura-example3_ga}
gurab
  • {Table7V-Gurab-example1_ga}
  • {Table7V-Gurab-example2_ga}
  • {Table7V-Gurab-example3_ga}
Diúltach nára
  • {Table7V-Nára-example1_ga}
  • {Table7V-Nára-example2_ga}
  • {Table7V-Nára-example3_ga}
nárab
  • {Table7V-Nárab-example1_ga}
  • {Table7V-Nárab-example2_ga}
  • {Table7V-Nárab-example3_ga}