Caibidil 6 | An Dobhriathar

6.1 Príomhchineálacha Dobhriathra

6.1.1

Úsáidtear an dobhriathar mar cháiliú ar bhriathar, ainm briathartha, aidiacht, réamhfhocal, cónasc nó dobhriathar eile.

Seo a leanas na príomhchineálacha dobhriathra de réir feidhme —

dobhriathar modha, e.g., amhlaidh, ar chor ar bith, go breá, go dona, go hard, freisin, os íseal:

Shiúil sí go mall.

Tá sí á rá os íseal.
dobhriathar ama agus minicíochta, e.g., amárach, anois, arís, arú inné, choíche, Dé Sathairn, go hannamh, go minic, go míosúil, inné, riamh:

Beidh sí anseo amárach.

Is annamh a fheicim anois iad.
dobhriathar áite agus treo, e.g., abhaile, abhus, amach, amú, amuigh, ann, anseo, ansin, isteach, ó thuaidh, siar, soir:

Ní fhaca mé ann í.

D’imigh sé amach.
dobhriathar ceisteach (cé gur forainmnigh cheisteacha iad na míreanna seo (féach 8.5), is minic a dhéantar tagairt dóibh mar dhobhriathra ceisteacha), e.g., cá (cá bhfuil, cá háit), cad (cad a…, cad as, cad chuige, cad é, cad é mar), cathain (cathain a…), céard (céard a…, céard é), cén (cén chaoi, cén uair), conas (conas a…):

Cá rachaimid?

Cén chaoi a bhfuil tú?
dobhriathar cainníochta, e.g., ar fad, beagnach, sách:

Níl sé sách te fós.

Bhí sibh beagnach in am.
dobhriathar breischéime, e.g., níos, ní ba:

Tá Seán níos airde ná Máire.

Bhí siad ní ba ghile ná an sneachta.

Tabhair faoi deara gur féidir níos a úsáid sna haimsirí go léir ach nach n‑úsáidtear ní b'/ní ba ach san aimsir chaite, san aimsir ghnáthchaite agus sa mhodh coinníollach. Déantar ní b' a úsáid roimh aidiacht dar tús guta nó _fh- + guta, e.g., Ba ghá dóibh dréimire níos fearr/ní b'_fhearr a fháil anuraidh; Dá mbeinn bliain níos óige/ní b’óige, d’imreoinn an cluiche; agus déantar ní ba a úsáid roimh chonsan, e.g., Bhí na braillíní níos gile/ní ba ghile ná an sneachta.
dobhriathar treise, e.g., féin:

Má bhí sé tuirseach féin, chuaigh sé chuig an Oireachtas.

Is ócáid thábhachtach í; beidh an tUachtarán féin ann.
ainmfhocal a úsáid go dobhriathartha i gcúrsaí tomhais, e.g., ar leithead; ar fad:

Bhí an seomra suite sé mhéadar ar fad.

Tá an bóithrín trí mhéadar ar leithead.
aidiacht a úsáid go dobhriathartha, e.g., gann, gearr:

Bhí siad duine gearr.

Bhí muid gann i mbainne.

dobhriathar a úsáid go haidiachtach, e.g., amach, aniar, anuas, isteach:

An bhfeiceann tú an fear amach?

Seo chugainn an bhean isteach.

Tá an bhean aniar ar an teilifís.

Tá braon anuas sa seomra codlata.

Is é Tomás an cliamhain isteach.

Tá an ghaoth anoir is an fhearthainn aniar air.

ainmfhocal nó ainm briathartha atá bunaithe ar dhobhriathar, e.g., ganfhiosaíocht, istoícheadóireacht:

Tá an bleachtaire ag ganfhiosaíocht ar gach duine.

Tá an iomarca istoícheadóireachta ar siúl san áit seo.

6.2 Dobhriathra Modha agus Dobhriathra Ama agus Minicíochta

Maidir leis na dobhriathra modha agus na dobhriathra ama agus minicíochta atá bunaithe ar aidiacht, sna cásanna seo a leanas ní chuirtear go leo —

sa chéim chomparáide:

go cúramach

→

Tiomáin níos cúramaí amach anseo.

go hard

→

Labhair níos airde feasta.
má tá an dobhriathar á cháiliú le dobhriathar eile:

go minic

→

Níor scrúdaíodh an córas minic go leor.

go sciobtha

→

Thiomáin sé sciobtha go maith.
má thagann dobhriathar aidiachtach roimh an dobhriathar:

go réidh

→

Déan go deas réidh anois é.

go flaithiúil

→

Roinneadh an bia go fial flaithiúil.
i ndiaidh na ndobhriathra cuibheasach agus sách, má tá siad ag cáiliú focal atá díreach ina ndiaidh:

go dian

→

D’oibrigh sé cuibheasach dian.

go maith

→

D’imir sí sách maith.

6.3 Dobhriathra Áite agus Treo

**Tábla 6A** Dobhriathra Áite
Gluaiseacht i dtreo an tsuímh	An suíomh	Gluaiseacht ón suíomh
suas Tá sé ag dul suas an staighre.	thuas Tá sé thuas staighre.	anuas Tá sé ag teacht anuas an staighre.
síos Tá sí ag dul síos an staighre.	thíos Tá sí thíos staighre.	aníos Tá sí ag teacht aníos an staighre.
amach An bhfuil tú ag dul amach don oíche?	amuigh Tá mé amuigh.	amach Tá sí ag teacht amach chomh fada leat.
isteach An bhfuil tú ag dul isteach sa teach?	istigh Is istigh sa teach a tharla an timpiste.	isteach Tar isteach chugam!

**Tábla 6B** Dobhriathra Treo
Gluaiseacht i dtreo an tsuímh	An suíomh	Gluaiseacht ón suíomh
ó thuaidh Rachaimid ó thuaidh amárach.	ó thuaidh/thuaidh Tá an siopa sin ar an taobh ó thuaidh/thuaidh den chontae.	aduaidh Tháinig siad aduaidh inné.
ó dheas D’imigh sé ó dheas ar maidin.	ó dheas/theas Tá teach acu ar an gcósta ó dheas/theas.	aneas Tá sí ag teacht aneas faoi láthair.
soir An ndeachaigh tú soir chucu?	thoir Chuaigh, ach ní raibh aon duine thoir.	anoir Bhí orm teacht anoir arís.
siar An bhfuil tú ag dul siar anocht?	thiar An raibh tú thiar aréir?	aniar An mbeidh siad ag teacht aniar ar cuairt?
anonn/sall An ndeachaigh Áine sall/anonn go Sasana inné?	thall Chuaigh, tá sí thall le seachtain.	anall Cén uair a thiocfaidh sí anall arís?

6.4 Airde an Chompáis

Ionas gur féidir idirdhealú a dhéanamh idir na treonna, cuirtear príomhairde an chompáis i láthair sa léaráid thíos le túslitir an fhocail:

T (an tuaisceart)

D (an deisceart)

O (an t‑oirthear)

I (an t‑iarthar)

Léirítear thíos noda do na fo-airde a bhaineann leis an gceathramhán den chompás atá thuas.

**Tábla 6C** Airde an Chompáis
Nod	Gluaiseacht i dtreo an tsuímh	An suíomh simplí	Gluaiseacht ón suíomh
I	siar	an t‑iarthar	aniar
ILD	siar lámh ó dheas	thiar lámh theas	aniar lámh aneas
IID	siar siar ó dheas	thiar thiar theas	aniar aniar aneas
IDLI	siar ó dheas lámh siar	thiar theas lámh thiar	aniar aneas lámh aniar
ID	siar ó dheas	thiar theas	aniar aneas
IDLD	siar ó dheas lámh ó dheas	thiar theas lámh theas	aniar aneas lámh aneas
DID	ó dheas siar ó dheas	theas thiar theas	aneas aniar aneas
DLI	ó dheas lámh siar	theas lámh thiar	aneas lámh aniar
D	ó dheas	an deisceart	aneas