Caibidil 11 | An Clásal Coibhneasta

11.1 Ginearálta

11.1.1

Úsáidtear cónasc ar a dtugtar an mhír choibhneasta (deimhneach: a, ar; diúltach: nach, nár) chun príomhchlásal agus fochlásal coibhneasta a nascadh le chéile.

11.1.2

Is roimh an mbriathar san fhochlásal a chuirtear an mhír choibhneasta. Más í an chopail atá san fhochlásal, ní úsáidtear mír choibhneasta chun an príomhchlásal agus an fochlásal a nascadh le chéile ach bíonn foirm ar leith ar an gcopail féin (féach 11.8).

11.1.3

Déantar idirdhealú idir clásal coibhneasta díreach agus clásal coibhneasta indíreach (féach 11.2 agus 11.3).

11.1.4

Tugtar réamhtheachtaí ar an bhfocal nó ar an bhfrása sa phríomhchlásal a thagann go díreach roimh an mír choibhneasta.

Cá bhfuil an madra a fuair sí?

Eagraíodh cóisir dóibh siúd a chríochnaigh inniu.

11.1.5

Is iartheachtaí a thugtar ar fhorainmneach (lena n‑áirítear aidiacht shealbhach) lena dtagraítear siar don réamhtheachtaí i gclásail choibhneasta indíreacha.

Tabhair sin don bhuachaill a bhfuil slaghdán air.

Nach ise an bhean a mbíodh teach ósta aici?

11.2 An Clásal Coibhneasta Díreach

11.2.1

Clásal coibhneasta díreach a bhíonn i gceist sna cásanna seo a leanas. Ní bhíonn iartheachtaí i gclásal coibhneasta díreach — 

  1. más é an réamhtheachtaí ainmní an bhriathair sa chlásal coibhneasta:

    Phóg an bhean sin Gearóid.

    → Sin í an bhean a phóg Gearóid.

    Bhuail carr úrnua an leoraí.

    → Ba charr úrnua an carr a bhuail an leoraí.

    Socróidh an fear sin an cluiche.

    → Sin é an fear a shocróidh an cluiche.

    Bíonn an bhean sin ar an teilifís.

    → Sin í an bhean a bhíonn ar an teilifís.

  2. más cuspóir díreach don bhriathar sa chlásal coibhneasta an réamhtheachtaí:

    Phóg Gearóid an bhean sin.

    → Sin í an bhean a phóg Gearóid.

    Bhuail an leoraí carr úrnua.

    → Ba charr úrnua an carr a bhuail an leoraí.

    Chum an fear an dán sin.

    → Sin é an dán a chum an fear.

    Ceannóidh an teaghlach an teach sin.

    → Sin é an teach a cheannóidh an teaghlach.

    Nóta: Mar is léir ó (a) agus (b) roimhe seo, is abairtí débhríocha iad na habairtí: Sin í an bhean a phóg Gearóid; Ba charr úrnua an carr a bhuail an leoraí. D’fhéadfadh sé gur ainmní nó cuspóir díreach don bhriathar sa chlásal coibhneasta an réamhtheachtaí i ngach cás. Is fearr clásal coibhneasta indíreach a úsáid i gcásanna den sórt sin más gá débhrí a sheachaint (féach 11.3.1(a) ina dhiaidh seo). Níl an abairt sin é an dán a chum an fear débhríoch toisc nach bhféadfadh an réamhtheachtaí (an dán) a bheith ina ainmní don bhriathar.

  3. más cuspóir d’ainm briathartha (cuspóir díreach nó a (aidiacht shealbhach)) sa chlásal coibhneasta an réamhtheachtaí:

    Sin (é) an leabhar. Tá sé á léamh aige.

    → Sin (é) an leabhar atá á léamh aige.

    Cheannaigh sí an gúna. Bhí mé á iarraidh.

    → Cheannaigh sí an gúna a bhí mé a iarraidh.

    Nóta: Is féidir clásal coibhneasta díreach den sórt a úsáidtear sa dara sampla thuas a úsáid i gcás an chéad sampla freisin, e.g., Sin (é) an leabhar a bhí sé a léamh. Mar an gcéanna: Sin an cineál cairr atá á thiomáint aige; Sin an cineál cairr atá sé a thiomáint.

  4. más é an dobhriathar ama uair nó an cónasc nuair an réamhtheachtaí:

    Inseoidh mé an scéal duit nuair a bheidh deis agam.

    An cuimhin leat an uair a chuamar go dtí an Spáinn?

  5. más dobhriathar ama amhail an tráth, an mhaidin, an dáta, an oíche, an t‑am, etc. an réamhtheachtaí:

    An bhfuil a fhios agat cén tráth a fhoilseofar é?

    An cuimhin leat an lá a thit an crann?

    Nóta: Is féidir an clásal coibhneasta indíreach a úsáid in ionad an chlásail choibhneasta dhírigh i gcás na ndobhriathra ama sin, e.g., An bhfuil a fhios agat cén tráth a bhfoilseofar é?; An cuimhin leat an lá ar thit an crann? (féach 11.3.1(g)).

  6. más é atá sa réamhtheachtaí réamhfhocal simplí, réamhfhocal comhshuite, forainmneach réamhfhoclach nó frása dobhriathartha a thugtar chun tosaigh agus an chopail roimhe chun béim a leagan air (féach 11.8.4):

    Déanfar an obair de réir a chéile.

    → Is de réir a chéile a dhéanfar an obair.

    Shábháil mé an t‑airgead sa chomhar creidmheasa.

    → Is sa chomhar creidmheasa a shábháil mé an t‑airgead.

    Bíonn sé ag labhairt thar ceann an pholaiteora.

    → Is thar ceann an pholaiteora a bhíonn sé ag labhairt.

    Fuair mé an bronntanas uaidh.

    → Is uaidh a fuair mé an bronntanas.

11.3 An Clásal Coibhneasta Indíreach

11.3.1

Clásal coibhneasta indíreach a bhíonn i gceist sna cásanna seo a leanas. Déantar tagairt le hiartheachtaí sa chlásal coibhneasta indíreach don réamhtheachtaí sa phríomhchlásal. Úsáidtear clásal coibhneasta indíreach — 

  1. chun débhrí a sheachaint nuair is cuspóir díreach don bhriathar sa chlásal coibhneasta an réamhtheachtaí (féach 11.2.1(b) roimhe seo):

    Phóg Gearóid an bhean sin.

    → Sin í an bhean ar phóg Gearóid í.

    Buailfidh an sliotar an fear sin.

    → Sin é an fear a mbuailfidh an sliotar é.

    Chaill an cailín a cóta nua.

    → Ba chóta nua an cóta ar chaill an cailín é.

  2. más cuspóir d’ainm briathartha sa chlásal coibhneasta an réamhtheachtaí:

    Cheannaigh sí an gúna. Bhí mé ag iarraidh é a fháil.

    → Cheannaigh sí an gúna a raibh mé ag iarraidh é a fháil.

    Dhíol siad an chathaoir. Bhí mé ag moladh í a choimeád.

    → Dhíol siad an chathaoir a raibh mé ag moladh í a choimeád.

    Nóta: Is féidir clásal coibhneasta díreach den sórt seo a leanas a úsáid i gcás (b) freisin, e.g., Cheannaigh sí an gúna a bhí mé ag iarraidh a fháil; Dhíol siad an chathaoir a bhí mé ag moladh a choimeád (féach 11.2.1(c))).

  3. nuair is cuspóir indíreach don bhriathar sa chlásal coibhneasta an réamhtheachtaí:

    Cuireadh an t‑agallamh ar an mbean sin.

    → Sin í an bhean ar cuireadh an t‑agallamh uirthi.

    Ceannaím éadaí ón bhfear sin.

    → Sin é an fear a gceannaím éadaí uaidh.

    Déantar tagairt don leabhar sa chlár.

    → Sin é an leabhar a ndéantar tagairt dó sa chlár.

    Rinneadh ráiteas thar ceann an chomhlachta sin.

    → Sin é an comhlacht a ndearnadh ráiteas thar a cheann.

    Cuireadh iarratas ar chead pleanála isteach i leith an fhoirgnimh.

    → Sin é an foirgneamh ar cuireadh iarratas ar chead pleanála isteach ina leith.

    Tabhair faoi deara:

    1. I gcás gur réamhfhocal simplí (as, de, do, etc.) a cheanglaíonn an briathar leis an gcuspóir indíreach, is féidir an réamhfhocal a thabhairt chun tosaigh roimh an mír choibhneasta. Déantar cumasc ansin idir na réamhfhocail de, do, faoi, i, le, ó agus trí agus na míreanna coibhneasta a agus ar, faoi seach (féach 11.6.1(c)).

      Cuireadh an t‑agallamh ar an mbean sin.

      → Sin í an bhean ar ar cuireadh an t‑agallamh.

      Ceannaím éadaí ón bhfear sin.

      → Sin é an fear óna gceannaím éadaí.

      Déantar tagairt don leabhar sa chlár.

      → Sin é an leabhar dá ndéantar tagairt sa chlár.

    2. I gcás gur réamhfhocal comhshuite (ar son, i leith, etc.) a cheanglaíonn an briathar leis an gcuspóir indíreach, is féidir an réamhfhocal comhshuite a thabhairt chun tosaigh. (Murab ionann agus (i) thuas, i gcás gur réamhfhocal comhshuite a thugtar chun tosaigh is clásal coibhneasta díreach an clásal briathartha a thagann ina dhiaidh.)

      Rinneadh an ráiteas thar ceann an chomhlachta sin.

      → Sin é an comhlacht ar thar a cheann a rinneadh an ráiteas.

      Cuireadh iarratas ar chead pleanála isteach i leith an fhoirgnimh.

      → Sin é an foirgneamh ar ina leith a cuireadh iarratas ar chead pleanála isteach.

  4. nuair atá nasc ginidigh idir an réamhtheachtaí agus ainmní nó cuspóir (díreach nó indíreach) an bhriathair sa chlásal coibhneasta. Sa chás sin, aidiacht shealbhach atá san iartheachtaí:

    Bhí iníon na mná sin ar an teilifís aréir.

    → Sin í an bhean a raibh a hiníon ar an teilifís aréir.

    Ghoid an gadaí carr na mná óige.

    → Ba bhean óg an bhean ar ghoid an gadaí a carr.

    Cuireadh agallamh ar mhac an fhir sin.

    → Sin é an fear ar cuireadh agallamh ar a mhac.

  5. má dhéantar tagairt don réamhtheachtaí i gclásal briathartha ar clásal briathartha é atá faoi réir ag an mbriathar sa chlásal coibhneasta:

    Cheap mé nach n‑inseodh an duine sin an fhírinne choíche.

    → Ba dhuine é ar cheap mé nach n‑inseodh sé an fhírinne choíche.

    Sílim go bhfaca mé iníon na mná sin ar an teilifís aréir.

    → Sin í an bhean a sílim go bhfaca mé a hiníon ar an teilifís aréir.

    Creideann an t‑oifigeach gur cuireadh iarratas ar chead pleanála isteach i leith an fhoirgnimh sin.

    → Sin é an foirgneamh a gcreideann an t‑oifigeach gur cuireadh iarratas ar chead pleanála isteach ina leith.

    Teastaíonn uainn fál a thógáil idir an pháirc sin agus an bóthar.

    → Sin í an pháirc a dteastaíonn uainn fál a thógáil idir í agus an bóthar.

    Nóta: Féach freisin an míniú ar chlásal idiraisnéiseach in 11.4, e.g., Ba dhuine í a cheap mé a chonaic mé cheana.

  6. i gcás forainmnigh cheisteacha amhail cé, cad (é), etc. nuair a dhéantar réamhfhocal simplí, réamhfhocal comhshuite nó forainmneach réamhfhoclach a thabhairt chun tosaigh san abairt chun go dtagann sé go díreach ar lorg an fhorainmnigh cheistigh:

    Cé hé + is ina aghaidh a bheidh sibh ag imirt.

    → Cé ina aghaidh a mbeidh sibh ag imirt?

    Cad (é) + is ina thaobh a rinne tú sin.

    → Cad (é) ina thaobh a ndearna tú sin?

    Cé hé + is leis a bhí tú ag caint.

    → Cé leis a raibh tú ag caint?

  7. nuair is dobhriathar ama ar nós an tráth, an t‑am, etc. an réamhtheachtaí, is féidir an clásal coibhneasta indíreach a úsáid in ionad an chlásail choibhneasta dhírigh (úsáidtear an clásal coibhneasta díreach i ndiaidh nuair agus uair i gcónaí, féach 11.2.1(d)):

    An bhfuil a fhios agat cén tráth a bhfoilseofar é?

    An cuimhin leat an lá ar thit an crann?

    Nóta: Is féidir an clásal coibhneasta díreach a úsáid in ionad an chlásail choibhneasta indírigh i gcás na ndobhriathra ama freisin, e.g., An bhfuil a fhios agat cén tráth a fhoilseofar é?; An cuimhin leat an lá a thit an crann? (féach 11.2.1(e)).

  8. más ceann de na focail áit, bealach, caoi, cúis, dóigh, fáth, réasún, slí nó treo (nó focal a bhfuil an bhrí chéanna leis) an réamhtheachtaí agus má tá sé ag feidhmiú mar dhobhriathar atá ag cáiliú an bhriathair sa chlásal coibhneasta:

    Sin é an tslí a ndearnadh é.

    Cén chaoi a bhfuil tú?

    Cad é an dóigh ar briseadh é?

    Sin é an chúis ar tháinig mé.

    Cén fáth ar imigh siad?

    Cé na háiteanna a ndeachaigh sibh?

    Nóta: Ní mór clásal díreach a úsáid in abairtí ina bhfuil focal den sórt sin ina chuspóir díreach ag an mbriathar, mar seo a leanas: Seo an áit is deise; Cad é an áit a cheannaigh sé?; Ar chuala tú an fáth a thug sí?; An maith leat an chaoi atáim a chur ar an seomra?

  9. nuair atá mar ag feidhmiú mar dhobhriathar agus an bhrí áit leis:

    Sin an leabharlann dhigiteach nua, mar a gcuirtear áiseanna taighde ar fáil do mhic léinn.

    Gheobhaidh tú san oifig í, mar a mbíonn sí gach oíche.

    Ceadófar achomhairc a dhéanamh, ach amháin mar a bhforáiltear a mhalairt.

    Ach má tá mar in úsáid mar chónasc, is é an clásal coibhneasta díreach a leanann é, e.g., Sin mar atá cúrsaí.

11.4 An Clásal Idiraisnéiseach

11.4.1

Is clásal é clásal idiraisnéiseach ina dtugtar faisnéis faoin gclásal a thagann ina dhiaidh gan cur isteach ar mhúnla na habairte. Má bhaintear an clásal idiraisnéiseach den abairt, tá sí fós slán ó thaobh céille agus gramadaí de.

11.4.2

Briathra a úsáidtear chun tuairim nó caint a chur in iúl, e.g., abair, ceap, maígh, síl, etc., is mó a bhíonn i gclásail idiraisnéiseacha.

Nóta: Féach freisin 11.3.1(e) le haghaidh míniú ar chásanna ina ndéantar tagairt don réamhtheachtaí i gclásal briathartha atá faoi réir ag an mbriathar sa chlásal coibhneasta, e.g., Ba dhuine é ar cheap mé nach n‑inseodh sé an fhírinne choíche.

11.4.3

Is clásal díreach an clásal idiraisnéiseach, ach féadfaidh an clásal ar a lorg a bheith díreach nó indíreach ag brath ar mhúnla na habairte.

Tábla 11A An Clásal Idiraisnéiseach
An Clásal Idiraisnéiseach
An dara clásal ina chlásal coibhneasta díreach An dara clásal ina chlásal coibhneasta indíreach
Ba dhuine í a cheap mé a chonaic mé cheana. Cén fáth a cheapann tú a ndeachaigh siad ann?
Cad a shíleann tú a tharlóidh di? Cén chaoi is dóigh leat ar tharla a leithéid?
Chaith sé éadaí nár mheas mé a chaithfeadh sé go deo. Cén dóigh a mheasann tú a ndéanfar an obair sin?

Nóta: Is féidir clásal díreach nó indíreach a úsáid i roinnt cásanna, e.g., Fuair mé é in áit ar mheas mé a gheobhainn é seachas Fuair mé é in áit a mheas mé a bhfaighinn é.

11.5 An Clásal Breischéime

11.5.1

Is clásal dar múnla an chopail agus breischéim aidiachta clásal breischéime. Má bhaintear an clásal breischéime den abairt, tá sí fós slán ó thaobh céille agus gramadaí de.

11.5.2

Is clásal díreach an clásal breischéime, ach féadfaidh an clásal ar a lorg a bheith díreach nó indíreach ag brath ar mhúnla na habairte.

Tábla 11B An Clásal Breischéime
An Clásal Breischéime
An dara clásal ina chlásal coibhneasta díreach An dara clásal ina chlásal coibhneasta indíreach
Sin (iad) na ceisteanna is minice a chuirtear. Is í an tUachtarán an duine is cáiliúla ar bhuail mé léi.
Ba é an rud ba mhó é a theastaigh uaithi. Cá háit is fusa a n‑eagrófar an cheolchoirm?
Sin (é) an t‑amhrán is fearr a thaitin liom. Is é sin an chaoi is gasta a ndéanfar é.

Nóta: Féadfaidh clásal idiraisnéiseach agus clásal breischéime a bheith in aon abairt amháin, e.g., Ba é an banna ceoil ba cháiliúla a shíleann sé a bhainistigh an gnólacht sin riamh.

11.6 An Mhír Choibhneasta — Foirmeacha

11.6.1 An Mhír Choibhneasta Dheimhneach

  1. An Clásal Coibhneasta Díreach

    1. Más clásal coibhneasta díreach atá ann, is é a an fhoirm den mhír choibhneasta a úsáidtear roimh na briathra rialta agus neamhrialta i ngach aimsir (seachas i gcás aimsir láithreach an bhriathair bí — féach (ii) thíos). Séimhítear an briathar i ndiaidh na míre coibhneasta dírí a ach amháin i gcás an tsaorbhriathair, aimsir chaite (ach féach 11.7.1(b)).

      Sin é an stáisiún raidió a chraolann cláir do leanaí.

      Cén uair a chraolfar an clár?

      D’éirigh leo stáisiún raidió a chraolfadh popcheol a bhunú.

      Nach í sin an tsraith a chraoltaí gach maidin?

      Is é sin an clár a chraol siad inné.

      An í sin an bhean a théann go dtí na cluichí go léir?

      Sin é an bus a rachaidh go dtí an staid pheile.

      Sin í an bhean a rachadh go dtí an cluiche dá bhféadfadh sí.

      Nach é sin an fear a théadh go dtí na cluichí go léir?

      Sin í an bhean a chuaigh go dtí an staid pheile.

    2. Déantar cumasc idir an mhír choibhneasta a agus an fhoirm neamhspleách láithreach den bhriathar bí chun na foirmeacha atá, atáim, atáimid a chruthú.

      Sin iad na leabhair atá á n‑iarraidh agam.

      Seo iad na héadaí atáim a cheannach.

      Sin é an ní atáimid chun a dhíol.

  2. An Clásal Coibhneasta Indíreach

    1. Más clásal coibhneasta indíreach atá ann, úsáidtear a roimh na briathra rialta agus neamhrialta i ngach aimsir seachas san aimsir chaite (ach féach (iii) ina dhiaidh seo). Uraítear an briathar i ndiaidh na míre coibhneasta indírí a.

      Sin é an clár a gcraolann an stáisiún raidió é.

      Cá háit a gcraolfar an clár?

      Cad chuige a gcraolfadh an stáisiún raidió popcheol?

      Is sraith í a gcraoltaí clár dá cuid gach maidin.

      An í sin an bhean a dtéann a hiníon go dtí na cluichí go léir?

      Sin é an fear a rachaidh a mhac go dtí an staid pheile.

      Sin í an bhean a rachadh a hiníon go dtí an cluiche dá bhféadfadh sí.

      Nach é sin an fear a dtéadh a pháistí go dtí na cluichí go léir?

      Sin é an ní a bhfuilimid chun é a dhíol.

    2. San aimsir chaite, is é ar an fhoirm den mhír choibhneasta a úsáidtear roimh na briathra rialta agus roimh na briathra neamhrialta beir, clois/cluin, ith, tabhair agus tar.

      Sin é an clár ar chraol an stáisiún raidió é.

      Cheannaigh mé leabhar nua ar mhol an léirmheastóir é.

      Bhuail mé le fear ar chum a mhac amhráin Ghaeilge.

      Sin í an bhean ar cheannaigh mé na héadaí uaithi.

      Céard a tharla don duine ar rug tú greim air?

      Tá an scannán ar chuala mé faoi ar taispeáint sa phictiúrlann.

      Cá bhfuil an bhean ar bronnadh céim uirthi?

      An raibh ionadh ar an mbean ar tháinig a mac abhaile ón Astráil?

    3. San aimsir chaite, is é a an fhoirm den mhír choibhneasta a úsáidtear roimh na briathra neamhrialta abair, bí, déan, faigh, feic agus téigh.

      Dar liom gurb é sin an fear a ndúradh linn é a leanúint.

      Tá aithne agam ar an mbean a raibh a hiníon ar an teilifís.

      Arbh é sin an leabhar a ndearnadh tagairt dó?

      Sin é an múinteoir a bhfuair mé litir uaidh.

      Nach í sin an bhean a bhfaca an fear í?

      D’fhill mé ar an áit a ndeachaigh mé fadó.

  3. Foirmeacha cumaisc

    Déantar cumasc idir na réamhfhocail de, do, faoi, i, le, ó agus trí agus na míreanna coibhneasta a agus ar, faoi seach, mar a leagtar amach anseo thíos (féach freisin 11.3.1(c)(i)). Tabhair faoi deara nach féidir cumasc a dhéanamh idir an réamhfhocal agus na míreanna coibhneasta diúltacha.

    Tábla 11C Foirmeacha Cumaisc — Réamhfhocail leis na Míreanna Coibhneasta a agus ar
    An Réamhfhocal + an mhír choibhneasta a + an mhír choibhneasta ar

    de

    dá

    dár

    do

    dá

    dár

    faoi

    faoina

    faoinar

    i

    ina

    inar

    le

    lena

    lenar

    ó

    óna

    ónar

    trí

    trína

    trínar

11.6.2 An Mhír Choibhneasta Dhiúltach

  1. An Clásal Coibhneasta Díreach agus Indíreach

    1. I gclásail dhiúltacha dhíreacha agus indíreacha, is é nach an fhoirm den mhír choibhneasta a fhreagraíonn do a roimh na briathra rialta agus neamhrialta, ach amháin san aimsir chaite (ach féach (iii) thíos).

      Is duine é nach nglacann comhairle.

      Sin é an stáisiún nach gcraoladh an clár.

      Sin é an clár nach gcraolfadh an stáisiún raidió é.

      Is í sin an bhean nach nglacfaidh a hiníon dea-chomhairle.

      Sin é an fear nach gceannaínn aon earraí uaidh.

      An í sin an cháis nach n‑íosfadh an fear?

      Sin í an bhean nach dtagann a mac abhaile gach bliain.

    2. San aimsir chaite, freagraíonn nár do a agus ar i gcás na mbriathra rialta agus i gcás na mbriathra neamhrialta beir, clois/cluin, ith, tabhair agus tar.

      Ba dhuine é nár ghlac comhairle.

      Sin é an stáisiún nár chraol an clár.

      Sin é an clár nár chraol an stáisiún é.

      Is í sin an bhean nár ghlac a hiníon dea-chomhairle.

      Sin é an fear nár cheannaigh mé aon earraí uaidh.

      Céard a tharla don duine nár rug tú greim air?

      Tá scannán nár chuala mé trácht air ar siúl sa phictiúrlann anocht.

      Ar chaith tú amach an bia nár ith an madra?

      Sin an bhean nár thug mé leabhar di.

      An bhfuil aon duine nár tháinig abhaile ón gceolchoirm fós?

    3. San aimsir chaite, freagraíonn nach do a i gcás na mbriathra neamhrialta abair, bí, déan, faigh, feic agus téigh.

      Is rud é nach ndúirt mé riamh.

      An í sin an bhean nach raibh a hiníon i láthair?

      Cad a dhéanfar faoin obair nach ndearnadh?

      Sin é an múinteoir nach bhfuair mé litir uaidh.

      Sin í an bhean nach bhfaca an dochtúir í.

      Cad a rinne sibh an uair sin nach ndeachaigh sibh ar saoire?

11.7 An Briathar i gClásail Choibhneasta

11.7.1 An Briathar — An Clásal Coibhneasta Díreach Deimhneach

  1. Úsáidtear an fhoirm neamhspleách den bhriathar i ndiaidh na míre coibhneasta a i gclásail choibhneasta dhíreacha dheimhneacha.

    An bhfaca tú an cóta nua a fuair mé?

    An é sin an fear a théadh go dtí na cluichí go léir?

  2. Séimhítear an briathar (seachas abair) san aimsir láithreach agus san aimsir fháistineach (ach féach 11.6.1(a)(ii)).

    Sin é an sliotar a bhuaileann sí gach maidin.

    Sin é an sliotar a bhuailfear le linn an chluiche.

Tabhair faoi deara go séimhítear an saorbhriathar sna cásanna ina séimhítear na foirmeacha eile den bhriathar, e.g., na héadaí a cheannaítear (a cheannófar, a cheannaítí) seachas san aimsir chaite, e.g., na héadaí a ceannaíodh. Ní shéimhítear an saorbhriathar neamhspleách san aimsir chaite ach amháin i gcás chonacthas, chualathas, chuathas agus thángthas.

11.7.2 An Briathar — An Clásal Coibhneasta Indíreach Deimhneach

Úsáidtear an fhoirm spleách den bhriathar i ndiaidh na míreanna coibhneasta ar agus a i gclásail choibhneasta indíreacha dheimhneacha.

  1. Séimhítear an fhoirm spleách den bhriathar i ndiaidh na míre coibhneasta ar (ach amháin i gcás an tsaorbhriathair san aimsir chaite, e.g., ar goideadh; ar buaileadh).

    Sin é an sliotar ar bhuail an bhean é.

    Sin í an bhean ar ghoid an gadaí a carr.

  2. Uraítear an fhoirm spleách den bhriathar i ndiaidh na míre coibhneasta a.

    Sin é an ríomhaire a n‑úsáideann an bhean é le haghaidh na hoibre.

    Sin í an bhean a gceannóidh an buachaill a carr.

    An í sin an cailín a ndeachaigh a madra amú uirthi?

    Cá ndeachaigh an fear a bhfaca mé a mhac ag dul isteach san fhoirgneamh?

11.7.3 An Briathar — An Clásal Coibhneasta Díreach agus Indíreach Diúltach

Úsáidtear an fhoirm spleách den bhriathar i ndiaidh na míreanna coibhneasta nach agus nár i gclásail choibhneasta dhíreacha agus indíreacha dhiúltacha.

  1. Uraítear an fhoirm spleách den bhriathar i ndiaidh nach.

    Sin é an sliotar nach mbuaileann an bhean.

    Sin é an gaothscáth nach mbrisfidh an buachaill.

    Sin é an sliotar nach mbuaileann an bhean é.

    Sin í an bhean nach gceannóidh an buachaill a carr.

  2. Séimhítear an fhoirm spleách den bhriathar i ndiaidh nár ach amháin i gcás an tsaorbhriathair, aimsir chaite, e.g., nár ceannaíodh; nár blaiseadh.

    Sin é an sliotar nár bhuail an bhean.

    Sin é an gaothscáth nár bhris an buachaill.

    Sin é an sliotar nár bhuail an bhean é.

    Sin í an bhean nár cheannaigh an buachaill a carr.

11.7.4 An Briathar — An Fhoirm Choibhneasta

  1. Tá foirm choibhneasta neamhspleách ar leith ar an mbriathar san aimsir láithreach, san aimsir ghnáthláithreach agus san aimsir fháistineach. Is féidir an fhoirm sin a úsáid sa chlásal coibhneasta de rogha ar na foirmeacha scartha den bhriathar, e.g., Sin é an chéad leabhar eile a bheas á léamh agam; Céard a dhéanfas tú anois?

  2. Is í an fhoirm leithleach choibhneasta neamhspleách den bhriathar lean a úsáidtear i gcónaí in abairtí mar na focail seo a leanas.

11.8 An Chopail agus an Clásal Coibhneasta

11.8.1

Seo thíos foirmeacha na copaile a úsáidtear i gclásail choibhneasta (féach freisin 7.2.3 agus 7.2.4 le haghaidh tuilleadh faisnéise).

Tábla 11D Foirmeacha na Copaile i gClásal Coibhneasta
An Aimsir Láithreach agus An Aimsir Fháistineach An Aimsir Chaite, An Aimsir Ghnáthchaite agus An Modh Coinníollach
roimh chonsan roimh guta roimh chonsan nó roimh fh- + consan roimh guta nó roimh fh- + guta
Díreach Deimhneach is ba ab
Indíreach Deimhneach ar arb ar arbh
Díreach agus Indíreach Diúltach nach nár nárbh

11.8.2

Úsáidtear na foirmeacha a chríochnaíonn ar -b nó -bh roimh fhocal dar tús guta nó fh- roimh ghuta.

Ba í an bhean ab éirimiúla í.

Is é sin an buachaill arb eol dó an freagra.

Is í sin an cailín arbh aoibhinn léi an eolaíocht.

Níor éist sé leis an ráiteas nárbh fhíor é.

11.8.3

Leanann séimhiú foirmeacha na copaile san aimsir chaite agus sa mhodh coinníollach.

Ba í ba bhainisteoir orthu.

Ba é an rud ab fhusa a dhéanamh é.

Is í sin an bhean ar mhór aici do chabhair.

Níor tharla aon ní arbh fhiú trácht air.

Ní dhearna mé aon ní nár chuí liom.

11.8.4

I gcás go mbaintear leas as an gcopail chun béim a leagan ar réamhfhocal simplí, réamhfhocal comhshuite, forainmneach réamhfhoclach nó frása dobhriathartha a thugtar chun tosaigh, is clásal coibhneasta díreach an dara clásal.

Is arú inné a tháinig siad abhaile.

Is ón gcomhar creidmheasa a fuair mé an t‑airgead.

Ba leis-sean a bhí mé ag caint.

An ar an traein a chuaigh tú go Sligeach?

Is chun na Fraince a théann sé ar saoire.

Is de réir a chéile a dhéantar dul chun cinn.

11.8.5

Déantar cumasc idir na foirmeacha den chopail ar, arb agus arbh agus na réamhfhocail de, do, faoi, i, le, ó agus trí mar a leagtar amach anseo thíos (féach freisin 7.3.2).

Tábla 11E Foirmeacha Cumaisc — Réamhfhocail leis na Míreanna ar, arb agus arbh
Réamhfhocal + ar na copaile + arb na copaile + arbh na copaile

de/do

dar

darb

darbh

faoi

faoinar

faoinarb

faoinarbh

i

inar

inarb

inarbh

le

lenar

lenarb

lenarbh

ó

ónar

ónarb

ónarbh

trí

trínar

trínarb

trínarbh

11.9 An Clásal Coibhneasta — Samplaí Breise

Tábla 11F Focail agus Nathanna a leanann Clásal Coibhneasta Díreach iad
Coibhneas Díreach Sampla

cad

  1. Cad a tharla?

  2. Cad is brí leis sin?

cathain

Cathain a fuair tú an carr nua?

cá fhad, cén fhad*

  1. Cá fhad a bhí sibh ann?

  2. Cén fhad a mhair an cheolchoirm?

cá mhéad, cé mhéad, cén méid

  1. Cá mhéad leabhar atá agat?

  2. Cé mhéad a fuair tú mar íocaíocht?

  3. Cén méid a chosnaíonn sé?

cé

Cé a bhí leat?

cé acu, cibé acu

  1. Cé acu mise nó tusa atá i gceist?

  2. Is cuma liom cé acu a rinne sé é nó nach ndearna.

  3. Beidh feidhm ag an socrú cibé acu atá sé sásta nó nach bhfuil.

céard

Céard atá ar siúl agat?

cá huair, cén uair

  1. Cá huair a tháinig sí?

  2. Cén uair a chríochnóidh an scannán?

chomh + dobhriathar ama + is

  1. Coimeádfar na sonraí sin chomh fada is a bheidh siad riachtanach.

  2. Cé chomh minic (is) a bhíonn cóisir agaibh sa teach?

conas

Conas a dhéanann tú é?

cad é mar, mar (cónasc)

  1. Cad é mar a chuir tú aithne air?

  2. Déan mar is ceart é.

nuair

Cuirfidh mé scairt ort nuair a bheidh deis agam.

*Leagan seanbhunaithe is ea cén fhad. Is ainmfhocal firinscneach é fad i gcónaí.

Tábla 11G Focail agus Nathanna a leanann Clásal Coibhneasta Indíreach iad
Coibhneas Indíreach Sampla

an áit, cá háit, cén áit

  1. Sin an áit a raibh sé.

  2. Cá háit a mbíonn na ranganna sin ar siúl?

  3. Cén áit a ndeachaigh sibh ansin?

an chaoi, cén chaoi

  1. Ba é sin an chaoi ar chuala mé faoi.

  2. Cén chaoi ar tharla a leithéid?

an dóigh, cén dóigh

  1. Sin an dóigh a bhfuil sé anois.

  2. Cén dóigh a ndéantar an obair?

an fáth, cén fáth

  1. Is é sin an fáth a raibh áthas orm.

  2. Cén fáth a gcuireann tú do chuid ama amú mar sin?

cad chuige

Cad chuige a ndearna tú sin?

cad ina thaobh

Cad ina thaobh ar inis tú bréag?

an tslí, cén tslí

  1. Ní maith liom an tslí a bhfuil sé á chur i bhfeidhm.

  2. Cén tslí a dtoghtar comhaltaí an tSeanaid?

a, ar (sa bhrí an méid a, an méid ar); gach a, gach ar (sa bhrí gach rud a, gach rud ar)

  1. Ólann sé a dtuilleann sé.

  2. D’ól sé ar thuill sé.

  3. Faigheann sí gach a bhfuil ag teastáil.

  4. Fuair sí gach ar theastaigh uaithi.

mar (sa bhrí áit)

  1. Chuaigh mé go dtí an siopa éadaí mar a ndíoltar geansaithe áille olla.

  2. Sin é teach m’aintín mar ar mhinic mo chuairt.