# Caibidil 8 | An Forainmneach

Ar na forainmnigh, áirítear na forainmnigh phearsanta, na haidiachtaí sealbhacha (a fheidhmíonn mar aidiachtaí agus mar fhorainmnigh), na forainmnigh réamhfhoclacha, na forainmnigh cheisteacha agus na forainmnigh thaispeántacha.

Is iad seo a leanas foirmeacha na bhforainmneach pearsanta.

Úsáidtear thú (thusa) mar chuspóir briathair, e.g., aithním thú; molaim thú; agus nuair is ainmní é ar lorg na faisnéise in abairt chopaileach, e.g., Mo náire thú; Is oibrí díograiseach thú.

Úsáidtear tú (tusa) i ngach cás eile.

Sa tríú pearsa uatha agus iolra, is iad na foirmeacha sé (seisean), sí (sise) agus siad (siadsan) a úsáidtear mar ainmní an bhriathair (seachas an chopail).

Úsáidtear é (eisean), í (ise) agus iad (iadsan) i ngach cás eile.

Is é an forainmneach firinscneach uatha é a úsáidtear in abairtí mar seo a leanas d’ainneoin ainmfhocal baininscneach a bheith iontu: is é mo thuairim; is é an aidhm; is é an bhrí; is é mo bharúil. Is ag tagairt don tuairim, don aidhm, don bhrí, etc. seachas don ainmfhocal féin atá an forainmneach.

Ní shéimhítear na forainmnigh phearsanta i ndiaidh réamhfhocal a dtagann séimhiú ar a lorg.

Sa tábla thíos, léirítear na haidiachtaí sealbhacha agus na hathruithe tosaigh a leanann iad. Is iad na leaganacha treise, agus ainmfhocail ag gabháil leo, atá leagtha amach sa tábla. Cuirtear fleiscín idir dhá s, e.g., mo phas-sa, agus idir dhá n, e.g., ár n‑arán-na. Mura mbíonn treise i gceist, fágtar na hiarmhíreanna -sa (-se), -san (-sean), -na (-ne) ar lár.

Is féidir na foirmeacha treise den fhorainmneach pearsanta (seisean, sise, siadsan) a úsáid freisin chun treise a chur in iúl, e.g., a gheansaí seisean; a cóta sise; a dteach siadsan.

I gcás ina bhfuil an bhunuimhir dhá idir an aidiacht shealbhach agus an t‑ainmfhocal, ní ar an mbunuimhir ach ar an ainmfhocal a dhéantar na hathruithe tosaigh.

Chun feidhm forainmnigh shealbhaigh a chomhlíonadh —

1. úsáidtear aidiacht shealbhach móide ceann nó cuid arna threisiú le hiarmhír, e.g., mo cheannsa; a gcuidsean; nó
2. úsáidtear aidiacht shealbhach móide cuid arna threisiú le hiarmhír agus leis an ainmfhocal, e.g., ár gcuidne airgid; bhur gcuidse iarrachtaí.

Chun aidiacht shealbhach a úsáid mar chuspóir ainm bhriathartha, cuirtear an réamhfhocal do roimh an aidiacht shealbhach sa chéad agus sa dara pearsa, uatha agus iolra, agus cuirtear á roimh an tríú pearsa, uatha agus iolra, mar seo a leanas:

Má tá aidiacht shealbhach ar lorg réamhfhocail, ní dhéantar cumasc idir an réamhfhocal agus an aidiacht shealbhach i gcásanna den sórt seo a leanas.

I gcás na réamhfhocal de agus do, déantar cumasc idir an réamhfhocal agus an aidiacht shealbhach sa tríú pearsa, uatha agus iolra, agus sa chéad phearsa iolra mar a leanas:

Cuirtear n idir na réamhfhocail faoi, i, le, ó agus trí agus an aidiacht shealbhach nó an mhír a sna cásanna seo a leanas:

1. an aidiacht shealbhach;

   Fuair sé inár gcarr é.

   Labhair sé faoina mhac.

2. an mhír uimhriúil a;

   Beidh mé ann faoina sé a chlog.

   Beidh an scannán ar siúl óna ceathair a chlog.

3. an mhír theibí a;

   Fuair sé ardmholadh trína fheabhas a rinne sé an obair.

   Ní raibh mé sásta lena fhad a thóg sé.

4. i bhfrásaí amhail a lán; a leithéid; a thuilleadh;

   Ceadófar post lánaimseartha ina leithéid de chás.

   Fuair sí billí óna lán siopadóirí.

5. an mhír choibhneasta a;

   Sin an t‑áras ina seolfar an leabhar.

   Cuir ríomhphost chugam faoina bhfuil socraithe agat.

   Chuaigh sí go dtí a teach tar éis na hoibre.

   Ní dheachamar go dtí ár gcóisir féin.

   Níor thosaigh an léacht go dtí a cúig a chlog.

   Bhíomar ann go dtí a dó dhéag.

Cuirtear n idir an réamhfhocal ar agus an aidiacht shealbhach a chun arna a chruthú. Réitíonn an t‑ainm briathartha le hinscne agus le huimhir an ainmfhocail a thagann roimhe, e.g., leabhar arna eisiúint; tuarascáil arna seoladh; doiciméid arna bhfoilsiú.

Is iad cá, cad, cé agus céard na forainmnigh cheisteacha.

Cuirtear h roimh fhocal dar tús guta ar lorg cá (féach 10.11.4).

Cuirtear h roimh na forainmnigh é (eisean), í (ise) agus iad (iadsan) ar lorg cé (féach 10.13.1)).

Ní shéimhítear na forainmnigh cheisteacha (féach 10.5.2), ach déantar cumasc idir cá, cé agus an chopail chun na foirmeacha cár, cárb, cárbh, cér, cérb agus cérbh a chruthú (féach 7.3.1). Déantar cumasc idir cé agus an t‑alt uatha an chun cén a chruthú.

Úsáidtear an leagan firinscneach uatha den fhorainmneach réamhfhoclach nó den aidiacht shealbhach a in abairtí ceisteacha, beag beann ar uimhir nó inscne an ní nó na nithe dá bhfuiltear ag tagairt, e.g., Cé leis a raibh tú ag caint? (is ag tagairt d’fhear, do bhean nó do ghrúpa atá leis); Cé ina aghaidh a raibh siad ag imirt? (is ag tagairt d’fhear, do bhean nó do ghrúpa atá an aidiacht shealbhach a).

Is forainmnigh thaispeántacha iad seo, sin agus siúd. Úsáidtear na forainmnigh thaispeántacha ar cheithre bhealach:

1. go comhaisnéiseach le forainmneach atá roimhe, e.g., Is bronntanas é sin; Tabhair cabhair dóibh seo; Cá bhfuil a cóipleabhar siúd?; dá rachaidís siúd;
2. go comhaisnéiseach roimh an bhforainmneach pearsanta, e.g., Sin é an bronntanas; Seo é an cóipleabhar; Siúd iad na múinteoirí; Siúd í an traein chugainn;
3. thar ceann an fhorainmnigh phearsanta, e.g., Tá sin álainn; Ith seo; An bhfuil siúd amhlaidh?; D’imigh siúd leis an mbus; Sin madra; Seo an mála; Siúd an fhírinne; Cad seo?; Cé sin?; Sin sin; mar seo; go dtí sin; gan siúd a ól;
4. le feidhm dhobhriathair, e.g., chomh híseal seo (sin, siúd); chomh mór seo (sin, siúd).

Is minic a úsáidtear na foirmeacha eo, in agus iúd in ionad seo, sin agus siúd ar lorg na copaile. Tabhair faoi deara nach n‑úsáidtear na leaganacha eo, in ná iúd tar éis is.

Is cumasc idir é agus rud é an forainmneach taispeántach éard a úsáidtear ar lorg na copaile.