Noda agus Mínithe Gramadaí

ar lean.

ar leanúint

bain.

baininscneach

fir.

firinscneach

gin.

tuiseal ginideach

gin. iol.

tuiseal ginideach iolra

iol.

iolra

sb.

saorbhriathar

tabh.

tuiseal tabharthach

u.

uatha

()

féadtar focail faoi lúibíní cruinne i lár sampla a úsáid nó a fhágáil ar lár

a as do

tagairt don mhír a a dhíorthaítear as do, e.g., rud a dhéanamh

abairt chopaileach

abairt ina gceanglaítear an t‑ainmní leis an bhfaisnéis, e.g., ba cheoltóir é; is fada liom uaim í

abairtín dobhriathartha

abairtín a bhfuil feidhm dhobhriathair aige, e.g., chríochnaigh siad ar deireadh; níl sé ar fáil

aidiacht

focal a cháilíonn ainmfhocal nó forainmneach, e.g., an carr dearg; an bosca mór; tá sé fliuch

ainm briathartha

focal a bhfuil feidhm ainmfhocail agus feidhm bhriathair araon aige, e.g., deireadh na heitilte, ag eitilt; foghlaim a fháil, ag foghlaim

ainm dílis

ainm duine nó áite áirithe, e.g., Liam; Éire

ainmfhocal

focal a úsáidtear chun tagairt do dhuine nó d’áit nó do rud nó d’idé, e.g., bean; bóthar; camán; díograis

ainmní

an príomh-ainmfhocal (nó a chothrom) in abairt, e.g., cheannaigh Nuala mála nua, tá páipéar ar an mbord; canfaidh sé amhrán

clásal

frása atá nasctha le frása eile, e.g., chuaigh sí chun na hoifige [agus thosaigh sí ag obair]; [tá an lá tirim] ach níl sé te

clásal coibhneasta

clásal ina bhfuil mír choibhneasta nó ina bhfuil foirm choibhneasta den bhriathar, e.g., sin í an cailín a dhún an doras ar maidin; cá bhfuil an bhróg nár ghlan tú inné?

consan caol

consan ar e nó i an guta is cóngaraí dó

consan inséimhithe

consan ar féidir séimhiú a chur air — b, c, d, f, g, m, p, s (ach amháin i gcás sc-, sf-, sm-, sp-, st- agus sv-) agus t

consan inuraithe

consan ar féidir urú a chur air — b, c, d, f, g, p agus t

consan leathan

consan ar a, o nó u an guta is cóngaraí dó

cuspóir

ainmfhocal (nó a chothrom) a sheasann do dhuine (nó rud) ar a ndéantar gníomhú, e.g., léigh mé leabhar; tá an leabhar léite agam; léigh mé *é*;

díspeagadh

iarmhír a dhéanann athrú beag ar ainmfhocal, e.g., -ín; ainmfhocal a bhfuil iarmhír den saghas sin curtha leis, e.g., buachaillín

dobhriathar

focal nó grúpa focal a cháilíonn focal eile nach ainmfhocal ná forainmneach é, e.g., rith sé go tapa; bhí sé mall go leor; bhí sí thuas beagnach nuair a thit sí

dobhriathar aidiachtach

dobhriathar a bhfuil foirm aidiachta aige (ar lorg go nó gan go), e.g., ní thagann sí minic go leor; bhí sé díreach ag éirí; d’iarr sí air labhairt go cruinn

fochlásal

clásal atá spleách ar an bpríomhchlásal lena mbaineann, e.g., chuala mé scéal nuair a bhí mé óg

fochlásal réamhfhoclach

fochlásal a thosaíonn ar réamhfhocal, e.g., chun na bainise; ó dhaltaí scoile; leis an Roinn

forainmneach réamhthagrach

forainmneach a thagann roimh an ní dá bhfuil sé ag tagairt, e.g., tá a fhios agam gurb ise a rinne é; ba mhaith liom a rá go bhfuilim an-bhuíoch díbh

feidhm aidiachtach

feidhm arb ionann é agus feidhm aidiachta, is é sin le rá, ainmfhocal nó forainmneach a cháiliú, e.g., pingin ar bith; turas ar an Afraic

frása réamhfhoclach

frása beag (ina bhfuil dhá fhocal, de ghnáth) a thosaíonn ar réamhfhocal, e.g., ar bith; ar leith; den scoth; in aisce

ginideach rannaíoch

ginideach a cháilíonn ainmfhocal cainníochta nó páirte, e.g., roinnt aráin; mo chuid eolais; tuilleadh siúcra

iartheachtaí

forainmneach, lena n‑áirítear aidiacht shealbhach, lena dtagraítear siar don réamhtheachtaí i gclásal coibhneasta indíreach, e.g., sin é an fear a bhfuil an carr aige

infhilleadh

foirceann focail a athrú chun feidhmeanna éagsúla an fhocail a thaispeáint, e.g., amhrán, amhráin; beag, bige; can, canaigí

lom

sna huimhreacha pearsanta, gan ainmfhocal ar a lorg

príomhchlásal

clásal nach bhfuil spleách ar aon chlásal eile, e.g., chuala mé scéal nuair a bhí mé óg

réamhfhocal comhshuite

frása réamhfhoclach ar leith a bhfuil brí mar aonad leis agus arb é réamhfhocal + ainmfhocal is múnla dó de ghnáth, e.g., ar nós; d’ainneoin; thar ceann.
Is réamhfhocal comhshuite é frása réamhfhoclach den mhúnla sin má tá brí eile leis an ainmfhocal i gcomhthéacs eile, mar shampla, is réamhfhocal comhshuite é i gcás sa bhrí más rud é; ní réamhfhocal comhshuite i gcás sa bhrí i mála, in imeachtaí dlí

réamhfhocal simplí

focal a chuirtear roimh ainmfhocal nó roimh fhorainmneach chun an bhaint atá aige le focal eile san abairt a léiriú, e.g., bhuail mé le hÁine; chuir sé fáilte roimh na haíonna

réamhtheachtaí

focal nó frása i bpríomhchlásal a thagann go díreach roimh an mír choibhneasta, e.g., na mná a bhí ag caint

réimír threise

mír a thagann roimh fhocal chun béim a leagan air, e.g., tá sé an-chairdiúil; an-pheileadóir is ea í

tabharthach rannaíoch

an múnla réamhfhocal + tabharthach, a úsáidtear in ionad an ghinidigh rannaíoch, e.g., roinnt den arán; beirt de na páistí; cuid d’airgead Thomáis